Czwartek 19 Października 2017r. - 292 dz. roku,  Imieniny: Michała, Piotra

| Strona główna | | Mapa serwisu 

dodano: 19.02.17 - 0:00     Czytano: [1119]

Polski Tarnopol (1)

Polski Tarnopol i powiat tarnopolski

Ruś Halicko-Wołyńska, czyli późniejsza Małopolska Wschodnia, na której obszarze leży Tarnopol i leżał powiat tarnopolski, należała do Polski od 1340 roku. Nie została podbita przez Polskę, a tylko weszła w skład Królestwa Polskiego zgodnie z testamentem ostatniego władcy księstwo Halicko-Wołyńskiego Jerzego II, który był Piastem mazowieckim. Należała do Polski, jako województwo ruskie (lwowskie), do 1772 roku, tj. do I rozbioru Polski. Została zagarnięta przez Austrię, która okupowała ją do listopada 1918 roku. Jedynie Tarnopolszczyzna w latach 1809-15 należała przejściowo do Rosji. Z biegiem wieków województwo ruskie (lwowskie) stało się ziemią rodzinną Polaków, Rusinów i Ukraińców oraz Żydów, z tym, że w całych dziejach Małopolski Wschodniej dominował we wszystkich dziedzinach życia krajowego i ludzkiego element polski (polski język i polska kultura).

11 listopada 1918 roku odrodziło się państwo polskie. Państwo bez ustalonych granic. O nie musieliśmy walczyć z kilkoma naszymi sąsiadami. Ukraińcy z pomocą upadającej Austrii dokanali 1 listopada 1918 roku, a więc przed odrodzeniem Polski, zamachu stanu we Wschodniej Galicji/Małopolsce Wschodniej (ziemie te należały do Polski od 1340 roku). W zaistniałej wojnie polsko-ukraińskiej wojsko polskie odzyskało tę historyczną dzielnicę polską w lipcu 1919 roku – Tarnopol zajęły wojska polskie 15 lipca. Podczas wojny polsko-bolszewickiej Tarnopol został przejściowo zajęty latem 1920 roku przez czerwoną zarazę, którą przepędzili z miasta polscy żołnierze już 19 sierpnia tego roku. 21 marca 1921 roku wizytował miasto Naczelnik Państwa Polskiego, marszałek Józef Piłsudski. 24 kwietnia 1920 roku ukraiński rząd atamana Semena Petlury uznał przynależność Małopolski Wschodniej do Polski, 18 marca 1921 roku Związek Sowiecki i Sowiecka Ukraina, a 15 marca 1923 roku Małopolska należała do Polski zgodnie z prawem międzynarodowym. W świetle tych faktów Polska w okresie międzywojennym nie była okupantem Małopolski Wschodniej i jej przynależność do Polski miała międzynarodowe uznanie prawne (o polskiej okupacji Małopolski Wschodniej ignorując prawdę historyczną mówią i piszą do znudzenia Ukraińcy, jak np. internetowa ukraińska Wikipedia). Oderwana od Polski oficjalnie 16 sierpnia 1945 roku na konferencjach w Jałcie i Poczdamie w tymże roku przez Stalina i za zgodą prezydenta USA F. Roosevelta i premiera brytyjskiego W. Churchilla de facto była okupowana przez Związek Sowiecki aż do upadku Związku Sowieckiego w 1991 roku i do czasu usankcjonowania granicy jałtańskiej w „Traktacie między Rzeczypospolitą Polską a Ukrainą o dobrym sąsiedztwie, przyjaznych stosunkach i współpracy” podpisanym 18 maja 1992 roku w Warszawie, który w ogóle nie wziął pod uwagę polską rację stanu i polskie interesy narodowe – był całkowitą kapitulacją rządu polskiego wobec żądań i jednostronnych decyzji Ukrainy. Nie tylko bez żadnego sprzeciwu ale nawet BEZ NAJMNIEJSZEJ PRÓBY (!) osiągnięcia jakiegokolwiek kompromisu w sprawach istotnych dla Polski (np. zwrot polskiego dziedzictwa narodowego) Warszawa przyjęła dyktat jałtański i ukraiński! To był jeden z największych kretynizmów w bogatych dziejach głupoty polskiej. Sam ówczesny minister spraw zagranicznych Ukrainy powiedział po podpisaniu traktatu, że strona ukraińska spodziewała się domagania się przez Warszawę załatwienia pewnych spraw polsko-lwowskich. Niestety, rząd „solidarnościowców” miał je w nosie!

23 grudnia 1920 roku zostało ze wschodniej części Małopolski Wschodniej utworzone województwo tarnopolskie, ze stolicą w centralnie położonym Tarnopolu. Województwo miało obszar 16 533 km kw. i w 1931 roku zamieszkiwało je 1 600 406 osób. Skład narodowościowy województwa w 1931 roku (powszechny spis ludności) przedstawiał się następująco: Polacy - 789,1 tys. (49,3%), Ukraińcy i Rusini - 728,1 tys (45,5%), Żydzi - 78,9 tys. (4,93%), Niemcy - 2,7 tys. (0,17%). Polska miała więc większe prawo do posiadania Tarnopolszczyzny niż Ukraińcy/Ukraina! Kolejnymi wojewodami tarnopolskimi byli: Karol Olpiński (od 1921), Lucjan Zawistowski (1923), Mikołaj Kwaśniewski (1927), Kazimierz Moszczyński (1928), Artur Maruszewski (1933), Alfred Biłyk, Tomasz Malicki (1938). Województwo zostało podzielone na 17 powiatów – w tym powiat tarnopolski. Miał on powierzchnię 1231 km kw. i zamieszkiwało go 142 220 osób, wśród których było 93 874 Polaków (66,01%; tyle ludzi zadeklarowało język polski jako język ojczysty), 42 374 Ukraińców i Rusinów (29,79%: 23 044 Ukraińców i 20 330 Rusinów), 5836 Żydów (4,1%) i 34 Niemców; powiat miał więc charakter polski. Inaczej wyglądał skład religijny ludności powiatu tarnopolskiego: 63 286 osób deklarowało wyznanie rzymskokatolickie, 60 870 grekokatolickie, 17 684 mojżeszowe a 380 osób było innego wyznania lub bezwyznaniowcami. Miastami były: Tarnopol, który był siedzibą powiatu i województwa oraz Mikulińce; powiat był podzielony na 15 gmin wiejskich: Baworów, Berezowica Wielka, Borki Wielkie, Cebrów, Chodaczków Wielki, Hłuboczek Wielki, Ihrowica, Jankowce, Janówka, Jastrzębowo, Kozłów I, Kozłów II, Łozowa, Mikulińce, Nastasów.

Tarnopol jako miasto i zamek Korony Polskiej założył 15 kwietnia 1540 roku hetman wielki koronny (polski) Jan Amor Tarnowski (stąd historyczna nazwa miasta, którą sowieccy Ukraińcy zmienili na Ternopil, aby nazwę miasta odseparować od polskiego rodu Tarnowskich), a w 1548 roku król Zygmunt I Stary nadał Tarnopolowi prawa miejskie; zwolnił mieszkańców na 20 lat od wszelkich powinności i podatków. W 1544 roku zamek odparł pierwszy atak Tatarów, a drugi w 1549 roku. Ostatni raz Tatarzy oblegali miasto w 1694 roku.

Podróżujący po Polsce w latach 1670-72 pochodzący z Fryzji (Niemcy) Ulryk Werdum tak pisał o tarnopolskiej warowni zbudowanej nad Seretem, dopływem Dniestru, która broniła miasta i ziemię tarnopolską przed napadami tatarsko-wołoskimi: Zamek położony na północnym- zachodzie od miasta posiadał dość spore budynki postawione z kamienia w stylu włoskim. Wieże i wybudowane mury otaczały zamek od południowego zachodu, nawet od strony jeziora. Zamek obrócił w gruzy w 1675 roku turecki wódz Ibrahim-Pasza. Został odbudowany przez Sobieskich – nowych właścicieli miasta. Zamieszkała w nim w 1690 roku Maria Kazimiera, żona króla Polski Jana III Sobieskiego a po niej do 1737 roku królewscy synowie: Konstynty Sobieski i Jakub Sobieski. W XIX w. przebudował zamek Franciszek Korytowski, a w okresie międzywojennym odrestaurowały go władze wojskowe; stał się atrakcją turystyczną miasta. Obok tego zamku wznosi się nowy zamek – „Fundacja Strzałkowskich”, w którym przed wojną mieściło się m.in. regionalne Muzeum Podolskie (zał. w 1907 r.) i biblioteka naukowa. Należy wspomnieć, że w zamku tarnopolskim więziony był Bohun w Sienkiewiczowskim „Ogniem i mieczem”; tu też odbyło się huczne wesele Skrzetuskiego, bohatera spod Zbaraża, z piękną Heleną Kurcewiczówną.

W biegu dziejów Tarnopol wraz z okolicznymi dobrami ziemskimi należał następnie do Ostrogskich (od 1567), Zamoyskich (od 1623), Koniecpolskich (od ok. 1672), Sobieskich (od 1690), Potockich (od 1737), na pocz. XIX w. miasto wykupuje od Potockich Franciszek Korytowski, a od nich w 1840 roku jego ostatni właściciel Tadeusz Turkułł, który w 1843 zrezygnował ze swoich praw majątkowych do miasta – Tarnopol wykupiło miasto. Tarnopol był w 1672 i 1675 roku terenem walk polsko-tureckich; z 420 domów w mieście pozostało zaledwie 46. W Tarnopolu i powiecie, którego ludność często uprowadzali w jasyr Tatarzy, a przez to ogałacanym z ludności, osiedlało się dużo Polaków, bo życie – pomimo różnych klęsk zawsze toczy się dalej. Polacy zasiedlając pustkowia nie dokonywali więc rugów Rusinów. Pierwsza parafia katolicka w Tarnopolu została ufundowana 3 maja 1623 roku przez Tomasza Zamoyskiego. Piękny kościół pod wezwaniem św. Wincentego Ferrari dla polskich dominikanów (którzy tu przebywali do 1945 r.), których sprowadził tu w 1647 roku, ufundował hetman wielki koronny Józef Potocki. Wzniósł go w latach 1749-79 architekt August Moszyński, szambelan krója Stanisława Augusta Poniatowskiego i dyrektor budowli królewskich w Warszawie; w kościele jest pomnik fundatora, wykonany przez znanego rzeźbiarza i sztukatora lwowskiego Jana Obrockiego. Kościół został ozdobiony pięknymi freskami (1777) przez Stanisława Stroińskiego, artystę-malarza lwowskiego i konsekrowany (1779) przez Kryspina Cieszkowskiego, biskupa lwowskiego. Za cesarza Józefa II (zm. 1790) rozebrano stary kościół i kościół dominikański został kościołem parafialnym. W 1820 roku kancelaria cesarska w Wiedniu nakazała dominikanom oddać kościół jezuitom polskim przybyłym go Galicji z Rosji, skąd zostali wypędzeni; dominikanie zostali wypędzeni do Żółkwi; w większości byli to profesorowie z kolegium jezuickiego z Połocka. Przyczyniają się oni do burzliwego rozwoju szkolnictwa. W 1821 roku otworzyli gimnazjum (394 uczniów – prawie samych Polaków;), a w 1823 roku otworzyli wydział filozofii - wyższą szkołę przygotowawczą z prawem publiczności (70 uczniów). Uczniem gimnazjum był m.in. Wincenty Pol (1807-1872 Kraków), później znany poeta, prozaik i geograf. Wychowawcą i opiekunem młodzieży w kolegium jezuickim był w latach 1874-75 między innymi ks. Jan Beyzym SJ (1830–1912), późniejszy misjonarz - „posługacz trędowatych” na Madagaskarze, wyniesiony jako błogosławiony na ołtarze Kościoła Powszechnego przez papieża Jana Pawła II w Krakowie 18 sierpnia 2002 roku. Wśród grona rektorów tarnopolskiego kolegium był wybitny teolog, filozof uniwersytecki, od 1901 roku profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego hr. Marian Ignacy Morawski (1845-1901). Jezuici zainicjowali w 1838 roku pierwsze w Polsce nabożeństwo majowe, popularne dzisiaj w całej Polsce. Podczas rewolucji Wiosny Ludów jezuici zostali wypędzeni z Tarnopola w maju 1848 roku, a prowadzone przez nich szkoły upaństwowione, jednak już w 1856 roku powrócili do miasta. Późną jesienią 1879 roku Adam Chmielowski (kanonizowany później jako św. Albert) odprawiał rekolekcje w konwikcie w Tarnopolu. W 1886 roku tarnopolskie kolegium jezuickie przeniesiono do Chyrowa koło Przemyśla, które do 1939 roku było jedną z najlepszych szkół w Polsce. W latach 1898-1902 wybudowali tu sobie własny kościół pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej, kolegium i konwikt, przy którym działał teatr szkolny (ukraińscy komuniści zamienili kościół na fabrykę). Do jego budowy w znacznym stopniu przyczynił się hr. Wacław Baworowski z Kołtowa. Dominikanie objęli ponownie w swe posiadanie kościół w 1903 roku; uroczysty ingres do swojej świątyni odbył się 17 kwietnia 1904 roku. W kościele znajdował się słynący łaskami obraz Matki Bożej Różańcowej (szkoła włoska XVIII w.), zwanej Tarnopolską. 29 września 1930 roku papież Pius XI udzielił odpustu 300 dniowego za każde wezwanie: “Pani Nasza Tarnopolska, módl się za nami!” Obraz został wywieziony w 1945 roku przez parafian do Polski i jest dzisiaj czczony w kościele dominikanów w Poznaniu. 19 września 1939 roku kościół został celowo uszkodzony przez wkraczające do Tarnopola wojska sowieckie, którzy z armatek ostrzeliwali jego fasadę i wieże. Odremontowany kościół ponownie został zniszczony podczas sowiecko-niemieckich walk o Tarnopol we wrześniu 1944 roku. Dopiero w 1957 roku rozpoczęto usuwanie zniszczeń, nie podejmując nawet próby ocalenia (w części zachowanych) wspaniałych fresków barokowych. Został magazynem dekoracji teatralnych, a w 1978 roku galerią obrazów. Dzisiaj kościół dominikański, pomimo tego, że w mieście mieszka według danych ukraińskich około 1500 Polaków, a kościół parafialny rozebrali sowieci, nie został zwrócony katolikom, a tylko oddany w 1991 roku Ukraińcom na sobór grekokatolicki. W latach 1903–08, za probostwa późniejszego arcybiskupa lwowskiego Bolesława Twardowskiego (1923-44), został wzniesiony w mieście - na pl. św. Tekli u wylotu ul. Mickiewicza monumentalny piękny neorenesansowy kościół MB Nieustającej Pomocy, który pierwotnie miał stanąć na miejscu kościoła św. Elżbiety we Lwowie. Architektem obu kościołów był znany architekt polski Teodor Talowski. 11 października 1908 roku odbyła się konsekracja kościoła parafialnego przez arcybiskupa lwowskiego, św. Józefa Bilczewskiego. Podczas wojny kościół został trochę uszkodzony, jednak zniszczenia szybko naprawiono i nadal służył wiernym. Ostatnim proboszczem kościoła parafialnego był ksiądz dziekan Apolinary Wałęga (1888–1958), bratanek lwowskiego biskupa Leona Wałęgi (1853–1933). Ksiądz proboszcz wraz z dwoma wikariuszami do ostatniej chwili pobytu w Tarnopolu, tj. do dnia ekspatriacji (23 maja 1946 r.), sprawowali posługę duszpasterską. Po aneksji Tarnopola przez Związek Sowiecki i wypędzeniu do jałtańskiej Polski prawie wszystkich Polaków z Tarnopola, tak piękny kościół, który byłby chlubą każdego miasta na Zachodzie, był opuszczony i został przez barbarzyńców ukraińsko-sowieckich wyburzony w 1954 roku, bo przypominał polską historię miasta. Jezuici i dominikanie byli w mieście do 1945 roku. 29 czerwca 1904 roku nastąpiło uroczyste poświęcenie Ochronki Polskiej przy ul. Ostrogskiego; 29 osieroconymi dziewczętami opiekowały się S.S. Służebniczki sprowadzone ze Starej Wsi koło Brzozowa (woj. podkarpackie).

Podczas powstania Chmielnickiego w połowie XVII w. (1653) miasto zniszczyli kozacy (którym to czynem potwierdzili, że Tarnopol nie był ruskim/ukraińskim miastem!), a Żydów wymordowano. W 1672 roku w Tarnopolu był zamek, kościół, cerkiew, bóżnica żydowska, rynek, 13 ulic, 12 kamienic, 420 domów drewnianych, a miasto miało 2500 mieszkańców w tym 420 Żydów - reszta to Polacy i Rusini. W 1808 roku Tarnopol miał 7093 mieszkańców. W 1866 roku w mieście było 1700 domów, 3442 rodziny, 16167 mieszkańców: 3032 katolików obrządku łacińskiego (Polacy), 3485 obrządku grekokatolickiego (Rusini i Polacy) i 9632 Żydów; było 43 duchownych, 215 urzędników, 12 wojskowych, 25 literatów i artystów, 11 adwokatów, 39 lekarzy, 258 właścicieli gruntów, 751 właścicieli domów, 984 rzemieślników z 263 pomocnikami, 344 handlarzy i kupców z 28 pomocnikami, 7 rybaków, 14 pomocników gospodarstw, 396 sług, 446 najemników. Z kolei w 1880 roku Tarnopol miał już 25.819 mieszkańców, w tym wg narodowości: 7929 Polaków, 6037 Rusinów, 11.799 Żydów, a według wyznania: 6170 katolików, 6023 grekokatolików, 13 468 izraelitów i 158 osób innego wyznania.

Oderwani przez Austriaków od Polski w 1772 roku tarnopolanie nie myśleli pogodzić się z tym losem – chcieli powrotu do Polski. Wojny napoleońskie w Europie otwierały możliwość zrealizowania tego pragnienia. 27 maja 1809 roku, podczas wojny polsko-austriackiej i marszu spod Zamościa oraz po wejściu do Galicji (26 maja wojska polskie zajęły Lwów), oddział płk Piotra Strzyżewskiego ruszył na południe na Tarnopol i zdobył miasto bez walki. Strzyżewski nominował miejscowe władze z prezesem Michałem Konopką i z wiceprezesem Zabilskim. W Tarnopolu zgłosili się do Strzyżewskiego chorąży krzemieniecki Gabriel Rzyszczewski wraz z 300-osobowym zbrojnym oddziałem, hr. Marcin Tarnowski z 60-osobowym zbrojnym oddziałem, hr. Adam Potocki z 200 konnymi ochotnikami oraz Józef Dwernicki, hr. Dulski i Augustyn Trzecieski – każdy ze 100 zbrojnymi ludźmi. Organizacją piechoty zajął się Józef Marchocki oraz przystąpiono do formowania batalionu strzelców. W sumie oddział Strzyżewskiego liczył ok. 1200 ludzi, nie licząc formującej się piechoty. Do powstańczego miasta zdążały również piesze i konne oddziały z cyrkułów sytryjskiego i samborskiego, zorganizowane przez kpt. Terleckiego. Powstańcy polscy dowodzeni przez Strzyżewskiego odnieśli kilka drobnych zwycięstw w potyczkach z Austriakami. Niestety, z pomocą Austriakom przyszli Rosjanie i okupowali miasto do 1815 roku. W 1867 roku władza w Galicji, która uzyskała autonomię w ramach cesarstwa austriackiego, znalazła się w rękach Polaków. Oczywiście także w Tarnopolu. W 1870 roku Tarnopol uzyskał połączenie kolejowe ze Lwowem, a rok później do granicy państwowej austriacko-rosyjskiej w Podwołoczyskach, w 1885 roku z Brzeżanmi, w 1896 roku z Kopyczyńcami, w 1897 roku z Podwysokiem i w 1906 roku ze Zbarażem, co stało się katalizatorem rozwoju miasta centralnie położonego na Tarnopolszczyźnie (ważny węzeł kolejowy). W 1880 roku ludność Tarnopola wzrosła do około 26 tysięcy (do rozwijającego się miasta napływali Żydzi, którzy wkrótce zaczęli stanowić połowę ludności miasta; większość z nich uległa jednak polonizacji językowej i kulturalnej, niektórzy z nich stali się znanymi i zasłużonymi Polakami). W latach 1872-84 zbudowano nowy, duży ratusz, w 1899 uruchomiono ambulans nr 498 przewożący pocztę na trasie Kraków – Tarnopol, w 1897 roku zbudowano elektrownię, a w 1901 roku oddano do użytku miejską sieć elektryczną oraz w tym samym roku rozpoczęto budowę systemu kanalizacyjnego, według wg projektu inż. Janusza Zakrzewskiego. W mieście zbudowano szereg okazałych budynków i kamienic elektrycznych. W 1870 roku założono Miejską Kasę Oszczędności. 16 września 1901 roku oddano do użytku gmach polskiej Wyższej Szkoły Realnej przy ul. Strzeleckiej. 1 grudnia 1885 roku powstało w Tarnopolu duże gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, a w 1887 roku Towarzystwo Przyjaciół Muzyki, w ramach którego działały chóry męski i żeński, szkoła muzyczna i scena teatralna. Miasto bardzo często odwiedzały będące na wysokim poziomie polskie wędrowne zespoły teatralne; w 1927 roku wystąpił tu słynny Teatr „Reduta” genialnego Juliusza Osterwy. 20 października 1895 roku na skrzyżowaniu ulic Mickiewicza, Świętojańskiej i Agenora odsłonięto na 3 metrowym piedestale wysoki na 220 cm pomnik Adama Mickiewicza dłuta lwowskiego rzeźbiarza Tomasza Dykasa, wykonany z białego tarnopolskiego kamienia.

W 1864 roku zaczęło ukazywać się w Tarnopolu pierwsze polskie czasopismo – „Towarzysz Duchowieństwa Katolickiego”; drugim czasopismem polskim było „Sprawozdanie Dyrekcji c.k. Szkoły Realnej w Tarnopolu za rok szkolny...” 1875-1933/34, trzecim „Podolanin” 1878, czwartym „Świt” 1879-80. Ogółem w latach 1864-1939 w Tarnopolu było wydawanych 37 czasopism polskich. Najdłużej wydawane były: „Sprawozdanie c.k. Szkoły Realnej w Tarnopolu za rok szkolny...” 1875-1934; „Sprawozdanie c.k. Tarnopolskiego Gimnazjum za ro szkolny...” 1883-1939, tygodnik „Głos Polski” 1904-39, „Sprawozdanie Zarządu Koła Towarzystwa Szkoły Ludowej w Tarnopolu 1903-34, „Sprawozdanie Dyrekcji c.k. Gimnazjum II z językiem wykładowym polskim w Tarnopolu za rok szkolny...” 1908-1937, „Głos Podola” 1895-1913, „Dziennik Urzędowy Województwa Tarnopolskiego” 1921-39, „Tygodnik Podolski” 1903-13, „Echo Nauczycielskie” 1931-39, a przed samą wojną najważniejszym i o największym nakładzie pismem polskim wydawanym w Tarnopolu był tygodnik „Gazeta Podolska” 1937-39.

Austriacki spis ludności z 1880 roku wykazał na terenie powiatu tarnopolskiego 108 670 osób, z których 30 302 podały się za rzymskokatolików, a 31 542 podało że używa na co dzień języka polskiego, grekokatolików było 58 925, 19 027 izraelitów i 415 osób innych wyznań.

Miejscowościami z największą ilością Polaków-katolików w tym powiecie były wówczas:
Baworów – 378, Biała – 214, Białoskórka – 256, Borki Wielkie – 790, Bucniów – 685, Chodaczków Wielki – 1527, Czartorya – 212, Czernielów Mazowiecki – 905, Czernielów Ruski – 108, Dołżanka – 347, Draganówka – 1191, Dyczków – 124, Grabowiec – 348, Hłuboczek – 205, Ihrowica – 412, Iwanówka – 550, Iwaszków Dolny – 125, Józefówka – 279, Kaczanówka – 485, Konopkówka – 198, Krzywki – 105, Kupczyńce – 262, Ludwikówka – 265, Ładyczyn – 284, Łozowa – 600, Łuczka – 203, Łuka – 230, Magdalówka – 235, Maryanka – 169, Mikulińce – 926, Mysłowa – 247, Myszkowice – 321, Nastasów – 439, Orzechowice – 805, Ostrów – 236, Petryków – 248, Płotycza – 655, Poczapińce – 774, Romanówka – 332, Smykowce – 120, Stechnikowce – 143, Stupki – 231, Szlachcińce – 100, Tarnopol – 6170, Toustoług – 264, Wola Mazowiecka – 217, Zadniszówka – 884, Zagrobela – 855, Zaścianka – 288, Zastawie – 304. – Do 1939 roku znacznie wzrosła liczba Polaków w tych i wielu innych miejscowościach powiatu tarnopolskiego. Np. ludność polska Tarnopola wzrosła z 6170 osób do 14 611 osób, a wraz z polskojęzycznymi Żydami wynosiła 27 712 osób.

W 1880 roku na terenie powiatu tarnopolskiego było 9 parafii katolickich: w Baworowie, Czernielowie Mazowieckim, Draganówce, Kozłowie, Łozowej, Mikulińcach, Nastasowie, Płotyczy i Tranopolu. Natomiast w 1938 roku na terenie tego powiatu było już 20 polskich parafii rzymskokatolickich, które należały do archidiecezji lwowskiej (rok założenia kościoła/parafii i liczba wiernych): 1. Baworów – zał. 1522 r., 3563 wier.; 2. Borki Wielkie – zał. po 1900 r., 1742 wier; 3. Bucniów – zał. po 1900 r., 2352 wier.; 4. Chodaczków Wielki – zał. 1919 r., 3011 wier.; 5. Czernielów Mazowiecki – zał. 1827 r., 3000 wier.; 6. Dołżanka – zał. w latach 30. XX w., 500 wier.; 7. Draganówka – zał. 1852 r., 3031 wier.; 8. Horodyszcze Wielkie – zał. 1907 r., 1727 wier.; 9. Ihrowica – zał. po 1900 r., 1420 wier.; 10. Kokutkowce – zał. po 1900 r., 1770 wier.; 11. Kozłów – zał. 1733 r., 3834 wier.; 12. Ładyczyn – zał. po 1900 r., 1334 wier.; 13. Łozowa – zał. 1852 r., 980 wier.; 14. Mikulińce – zał. przed 1715 r., 1814 wier.; 15. Myszkowice – zał. zał. po 1900 r., 1155 wier.; 16. Nastasów – zał. przed 1701 r., 2795 wier.; 17. Obarzańce – zał. po 1900 r., 1235 wier.; 18. Płotycz – zał. 1868 r., 2006 wier.; 19. Tarnopol – zał. 1623 r., 14 802 wier.; 20. Zabojki – zał. po 1900 r., 1213 wiernych. Do dekanatu tarnopolskiego archidiecezji lwowskiej należały 22 parafie: w Baworowie, Borkach Wielkich, Bucniowie, Czernielewie Mazowieckim, Draganówce, Łozowej, Obarzańcach, Opryłowcach, Płotyczy, Tarnopolu, Zbarażu, Zabojkach oraz parafie spoza powiatu tarnopolskiego: Berezowica Mała (1628 parafian), Jacowce 1168 par.), Kretowce (2300 par.), Kujdańce (1428 par.), Magdalówka (906 par.), Maksymówka (1598 par.), Sieniawa (1250 par.), Sorocko (1920 par.), Stryjówka (2493 par.), Zarudeczko (460 par.).

Podczas I wojny światowej Tarnopol w latach 1914-17 okupowały wojska rosyjskie, które opuszczając miasto puściły je z dymem. Okupację niemiecką zastąpiła okupacja niemiecko-austriacka, a od listopada 1918 do lipca 1919 roku okupacja ukraińska. Okupanci ukraińscy sprawowali władzę w etnicznie polskim Tarnopolu za pomocą terroru. M.in. w 1919 roku rozstrzelali Rudolfa Popiela i Jerzego Dmytrowa za przynależność do Polskiej Organizacji Wojskowej, a wielu Polaków zesłano do obozu koncentracyjnego w Mikulińcach koło Tarnopola (Ukraińcy należeli do pionierów zakładających obozy koncentracyjne na świecie). Od czasu I wojny światowej działało w mieście także tajne Stowarzyszenie Polskie, założone przez Włodzimierza Remigiusza Lenkiewicza-Ipohorskiego (1878-1966), w latach 1911-31 dyrektora II Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Tarnopolu, który podczas wojny polsko-ukraińskiej był internowany przez Ukraińców w 1919 roku, a który po przyłączeniu Tarnopola dla Polski był w latach 1920-26 komisarzem rządowym miasta Tarnopola, w latach 1921-27 prezesem klubu sportowego Kresy Tarnopol, w 1933 roku został wiceprezesem komitetu budowy pomnika Marszałka Józefa Piłsudskiego Tarnopolu. W 1926 roku tarnopolska Rada Miejska nadała mu wówczas tytuł honorowego obywatela miasta. Ostatnim burmistrzem Tarnopola – w latach 1934-39 – był Stanisław Zygmunt Widacki (1883-1940), pułkownik Wojska Polskiego, samorządowiec, poseł na Sejm RP 1935-38.

W 1931 roku w Tarnopolu mieszkało 35 644 osoby, z których 27 712 było Polakami (posługiwało się językiem polskim na co dzień), 5002 Żydów, 1743 Ukraińców i 1151 Rusinów; do 1939 roku ludność Tarnopola wzrosła do 40 000. Jeśli chodzi o wyznanie, to 14 611 mieszkańców było katolikami, 13 999 wyznania mojżeszowego, a 6849 grekokatolikami. Tarnopol dużo zyskał przez stanie się miastem wojewódzkim. Zbudowano szereg budynków użyteczności publicznej, m.in. Urzędu Wojewódzki, oddziału Banku Polskiego. W mieście w 1935 roku były: duża elektrownia miejska, Bank Polski, Państwowy Bank Rolny, Komunalna Kasa Oszczędności oraz cztery banki prywatne (m.in. Bank Ziemiański), 4 gimnazja państwowe (3 męskie i żeńskie, 2 gimnazja prywatne żeńskie, 3 seminaria nauczycielskie, Państwowa Szkoła Ślusarstwa Maszynowego i 6 innych szkół zawodowych, szkoła rolnicza, 3 przedszkola i 13 szkół podstawowych. Było Muzeum Podolskie, Zakład Naukowy im. Baworowskich (przed I wojną światową działało polskie Tarnopolskie Kółko Naukowe), w latach 1929-35 działał tu oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego, w 1937 roku powstało Podolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (w 1938 r. wydało pierwszy tom „Rocznik Podolski”), była duża Biblioteka Miejska i druga naukowa, w 1934 roku został założony teatr, były dwa kina, miało tu swoją siedzibę (własny budynek) Podolskie Towarzystwo Turystyczne, mające oddziały w miastach powiatowych; był oddział warszawskiego Biura Podróży „Orbis”, stacja obsługi samochodów „Polski Fiat” oraz 3 stacje benzynowe: „Galicja”, „Karpaty” i „Polmin”, jak również hotele; „Podolski” i „Polonia” z wyborną restauracją i kawiarnią oraz Kasyno Oficerskie. Działały aktywnie m.in. „Sokół” (własny budynek) i Towarzystwo Szkoły Ludowej (własny budynek). Działał od 1907 roku klub sportowy WCKS "Kresy" Tarnopol (pierwotnie Klub Piłki Nożnej "Kresy"), który założyli: profesor gimnazjalny Aleksander Medyńskiego, instruktor „Sokoła” Mieczysław Kulikowski i akademik Maksymilian Belemer. Około św. Anny odbywały się w mieście doroczne Targi Podolskie, oraz do 1939 roku doroczne słynne jarmarki na konie, trwające cały tydzień i ściągające do miasta tysiące gospodarzy wiejskich, a w 1931 roku urządzono dużą Wojewódzką wystawę regionalną i rolniczą. W 1935 roku odsłonięto w mieście pierwszy w Polsce i monumentalny (na koniu) pomnik marszałka Józefa Piłsudskiego dłuta Apolinarego Głowińskiego (wysadzony przez sowietów w 1939 r.). W 1938 roku rząd polski prowadził rozmowy z Watykanem w sprawie utworzenia z części katolickiej archidiecezji lwowskiej biskupstwa tarnopolskiego. Tarnopol stanowił duży garnizon Wojska Polskiego: znajdowało się tu dowództwo 12 Dywizji Piechoty, 54 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych, 12 Pułk Artylerii i I dywizjon detaszowany 12 Pułku Artylerii Lekkiej w Złoczowie, Ośrodek Sapersko-Pionierski 12 DP i Kompania Łączności 12 DP. W połowie lat trzydziestych inż. Jerzy Drzewiecki sformułował koncepcje budowy samolotu akrobacyjnego wzorowanego na RWD-8, samolot ten otrzymał oznaczenie RWD-17. Projekt konstrukcyjny wykonał inż. Bronisław Żurakowski, a prototyp zbudowano ze składek społeczeństwa tarnopolskiego. Pierwszy prototyp o znakach rejestracyjnych SP-BMX (samolot na kadłubie miał wymalowaną nazwę "Tarnopol") został oblatany 14.08.1937 r. przez pilota Doświadczalnych Warsztatów Lotniczych (DWL) Eugeniusza Przysieckiego.
(Internet: Fundacja Deo et Patriae: Tarnopol - District of Podole)

17 września 1939 roku Związek Sowiecki napadł na Polskę i zajął całe Kresy Wschodnie i okupował je do lipca 1941 roku. Był to okres strasznego terroru i walki z polskością Kresów. Planowo niszczono naukę i kulturę polską, a przedstawicieli inteligencji, Kościoła, wojska, działaczy społecznych i politycznych zsyłano na Sybir – do obozów Gułagu lub po prostu mordowano na miejscu. Ostatni burmistrz Tarnopola w latach 1934-39 Stanisław Zygmunt Widacki został zamordowany w kwietniu 1940 roku w więzieniu w Kijowie. W 1940 roku urządzono pokazowy proces polskiej patriotycznej młodzieży tarnopolskiej. Zabito ok. 700 Polaków z Tarnopola i powiatu tarnopolskiego, na Sybir i do Kazachstanu wysiedlono kilka tysięcy Polaków oraz zlikwidowano polskie życie narodowe (pozostały chwilowo kościoły i niektóre szkoły polskie). Warto tu wspomnieć mało znany fakt, że po zamknięciu i konfiskacie wszystkich bibliotek polskich w Tarnopolu, założona przez okupanta sowieckiego nowa Biblioteka Obłasti Tarnopolskiej miała w dniu swego założenia 35 tysięcy tomów, wśród których 84% stanowiły książki w języku polskim, 10% ukraińskim, 4% jidysz i 2% w innych językach (ukraińska Wikipedia), co potwierdza w czyich rękach była nauka i kultura w Tarnopolu. Tuż przed zajęciem Tarnopola przez Niemców, NKWD wyprowadziło z tamtejszego więzienia kolumnę ponad tysiąca więźniów. Było wśród nich wielu przedstawicieli – niedobitki polskiej inteligencji, aresztowanych już po 22 czerwca 1941 roku. Według świadectwa polskiego, nie wytrzymujących tempa marszu mordowano. Mordy rozpoczęły się już na ulicach Tarnopola. Pozostałych więźniów, głównie nacjonalistów ukraińskich jako potencjalnych sprzymierzeńców Hitlera, NKWD zamordowało. Ogółem zamordowano kilkuset więźniów. 2 lipca 1941 roku Tarnopol zajęły wojska niemieckie, a dwa dni później w mieście z inspiracji niemieckiej wybuchł trwający tydzień pogrom Żydów polskojęzycznych i ortodoksyjnych (1600-2000 ofiar), pozostałych przy życiu zamknęli w getcie i potem wymordowano w obozie zagłady w Bełżcu. Kilkudziesięciu Żydów uratowali Polacy. Niemcy okupowali Tarnopolszczyznę do 15 kwietnia 1944 roku. Również i wówczas ludność polska Tarnopolszczyzny poniosła duże straty. Bandy ukraińskie mordowały w sposób wyjątkowo bestialski Polaków (największe rzezie Polaków w dekanacie tarnopolskim: Berezowica Mała 22/23.2.1944 - 131 ofiar, Łozowa 28/29 grudnia 1944 – 100 ofiar, Ihrowica 24.12.1944 – 89 ofiar, Płotycza 8.3.1944 - 43 ofiar), a Niemcy z pomocą Ukraińców wiele tysięcy Polaków wywieźli na roboty przymusowe do Niemiec. Tysiące innych Polaków szukało ratunku w centralnej Polsce, uciekając przed bandami ukraińskimi. 15 kwietnia Armia Czerwona zajęła Tarnopol i od tej pory do 1991 roku miasto było pod okupacją sowiecką. Stalin postanowił zdepolonizaować Kresy, wysiedlając pozostałych tu Polaków do jałtańskiej (komunistycznej) Polski. Z tarnopolskiego okręgu wysiedleńczego wypędzono do komunistycznej Polski 83 023 Polaków. Pierwszy pociąg z wypędzanymi Polakami wyjechał w Tarnopola już w 1944 roku a ostatni w 1946 roku. Polacy ci musieli zostawić bez żadnego odszkodowania często cały swój majątek – dorobek życia lub wielu pokoleń. Polsko-żydowskie od wieków miasto przeszło w łapy ukraińskie. Dla Ukraińców polsko-żydowska historia Tarnopola w ogóle nie istnieje, czego najlepszym dowodem na to jest hasło „Tarnopol” w internetowej ukraińskiej Wikipedii. Czytelnik jego odniesie wrażenie, że było to zawsze miasto ukraińskie i bez jakiś tam Polaków czy Żydów. Gorzej, czci się w nim bandytów, którzy mordowali Polaków i Żydów. Są tu m.in. ulice Jewhena Konowalca (przywódca OUN – Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów) i Stepana Bandery (przywódca OUN-B frakcja banderowców, główny organizator pogromów ludności polskiej na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej w latach 1943-44). Na skrzyżowaniu tych ulic stoi polski kościół katolicki pod wezwaniem Bożego Miłosierdzia i Matki Bożej Nieustającej Pomocy!

W Tarnopolu pozostało po 1946 roku kilka tysięcy Polaków, z których większość wyjechała do Polski Ludowej podczas drugiego wysiedlania Polaków w latach 1957-58. Dzisiaj na terenie przedwojennego powiatu tarnopolskiego mieszka ponad 2000 Polaków, z tego ponad 1000 w samym Tarnopolu. Po upadku Związku Sowieckiego w 1991 roku i powstaniu po raz pierwszy w historii państwa ukraińskiego, odrodziło się polskie życie narodowe w Tarnopolu: m.in. w 1990 roku powstało Polskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe, zbudowano nowy kościół i odrodził się „Sokół” (ma 110 członków, jednak nie oddano mu jego budynku w mieście). W Tarnopolskim Regionalnym Muzeum Sztuki jest wiele eksponatów (duży zbiór obrazów malarzy polskich, byłe zbiory Potockich i Koziebrodzkich), które do 1939 roku były własnością Polaków, a po zajęciu Kresów przez Związek Sowiecki w 1939 roku im skonfiskowane-ukradzine. Na Cmentarzu Mikulinieckim, założonym w 1840 roku, do dziś dnia zachowało się ok. 400 grobów polskich, w tym 65 grobowców rodzinnych. Obecne – ukraińskie władze Tarnopola nie tylko fałszują historię miasta, ale także aktywnie działają na rzecz całkowitej depolonizacji miasta – niszcząc wszystko co jest polskie czy przypomina polskie czasy. Aż dziw bierze, że z łaski pozostawili polskie nazwy ulic: Kopernika, Szopena i Moniuszki. Chyba tylko dlatego, że były one za sowietów i trudno dzisiaj zmieniać takie nazwy ulic.

Tarnopol ma trwałe, choć dziś zapomniane miejsce w polskich dziejach i polskiej kulturze.

Poza Tarnopolem jedynym miastem w powiecie tarnoploskim były Mikulińce. Były tu ruiny obronnego zamku z XVI w. wzniesionego przez Annę z Sieniawskich Jordanową. Potem w Mikulińcach i okoliczne ziemie należały do znanych polskich rodów: Koniecpolskich, Sieniawskich, Lubomirskich, Mniszchów, Konopków i Rejów. Prawo magdeburskie nadał Mikulińcom w 1595 roku król Zygmunt III Waza. Jest tu piękny barokowy kościół pw. Trójcy Przenajświętszej wzniesiony przez znanego polskiego architekta Augusta Moszyńskiego w latach 1761-79, a wybudowany i uposażony przez Ludwikę z Mniszchów Potocką, wdowę po hetmanie wielkim koronnym (polskim) Józefie Potockim; zamknięty za sowietów został zwrócony Polakom w 1991 roku. Na przykościelnym cmentarzu zachowały się stare groby polskie. W dużym pałacu Konopków a następnie Reyów mieści się obecnie sanatorium.

Inne miejscowości powiatu tarnopolskiego:
Berezowica Wielka: Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1474 roku, a więc już z czasów polskich. W pobliskiej Berezowicy Małej była polska parafia katolicka (1628 parafian). Podczas wojny polsko-bolszewickiej 4 lutego 1920 w Berezowicy Wielkiej ponieśli śmierć polscy lotnicy wojskowi: Kazimierz Swoszowski i Feliks Błaszkiewicz. W okresie międzywojennym Berezowica była popularnym miejscem letniskowym wśród mieszkańców Tarnopola. W 1936 roku zbudowano tu cukrownię, która jest czynna do dziś. Jest tu dwór w stylu klasycystycznym zbudowany na początku XIX wieku, który do 1939 roku należał do Korytowskich. Zrabowane przez okupanta sowieckiego w 1939 roku zbiory sztuki znajdujące się we dworze znajdują się dzisiaj w Muzeum Sztuki w Tarnopolu.

Borki Wielkie: założone również za czasów polskich – w 1410 roku, otrzymały prawo miejskie w 1530 roku od króla Zygmunta Starego. W Borkach Wielkich była polska parafia katolicka (1742 parafian). W 1880 roku wśród 1656 mieszkańców było 790 Polaków/katolików, 770 grekokatolików – Rusinów i Polaków oraz 96 Żydów; natomiast w 1921 roku wśród 2251 mieszkańców było: 1183 Ukraińców i Rusinów, 1052 Polaków i 16 Żydów. Podczas masowego i wyjątkowo brutalnego mordowania Polaków przez bandy ukraińskich nacjonalistów w latach 1944-45 Borki Wielkie były miejscem, do którego ściągali uchodźcy z okolicznych wsi. Bowiem w miejscowości stacjonował batalion niszczycielski, w którym służyli Polacy, dbający o bezpieczeństwo rodaków. Po włączeniu Tarnopolszczyzny do Związku Sowieckiego do końca 1945 roku wypędzono stąd ludność polską do komunistycznej (jałtańskiej) Polski.

Cebrów: został założony w 1546 roku. Był tu polski dwór w stylu klasycystycznym z końca XVIII w., który przetrwał do 1989 roku, należący do rodziny Garapich. Urodził się tu Paweł Garapich, w okresie międzywojennym wojewoda łódzki i lwowski.

Chodaczków Wielki: wieś założona w 1758 roku w 1921 roku miała 500 zagród i 2949 mieszkańców w tym 2492 Polaków, 417 Rusinów i 40 Żydów. Była tu polska parafia katolicka (3011 parafian). W kwietniu 1944 wieś została spalona przez 4 pułk policji, złożony z ukraińskich ochotników pod dowództwem niemieckim. Zamordowano od 250 do ponad 850 Polaków. Ocaleni z pogromu Polacy zostali wysiedleni do stalinowskiej-jałtańskiej Polski, z których duża część zamieszkała w Gajkowie koło Wrocławia.

Ihrowica: Była tu parafia katolicka (polska), mająca 1420 parafian. Podczas niemieckiej okupacji Małopolski Wschodniej (1941-1944) okupanci zorganizowali we wsi policję ukraińską. Po rozpoczęciu masowych mordów Polaków przez nacjonalistyczne bandy ukraińskie wiosną 1943 roku powstał tu polski ośrodek samoobrony, będący pod kontrolą Armii Krajowej. Jego komendantem był Antoni Drzewiecki, a po jego śmierci (22.1.1944) kierownictwo samoobrony objął Kazimierz Biskupski. Pomimo tego, że wieś zajęła 7 marca 1944 Armia Czerwona i wiadomym już było, że Polacy z Małopolski Wschodniej będą wypędzeni za Bug, nacjonaliści ukraińscy ciągle żądni krwi polskiej postanowili napić się jej. 24 grudnia 1944 roku, a więc w dniu wigilijnym i podczas wieczerzy wigilijnej, sotnia Ukraińskiej Powstańczej Armii „Burłaky”, którą dowodził Iwan Semczyszyn „Czorny” wsparta przez członków ukraińskiej samoobrony (SKW), napadła na wieś i zamordowała 89 Polaków, w tym proboszcza ks. Stanisława Szczepankiewicza. Poniósł śmierć męczeńską razem z matką, siostrą i bratem, zarąbany siekierami. Wydarzenia z tego dnia są określane jako „krwawa podolska wigilia w Ihrowicy”. Pozostałych przez życiu Polaków władze sowieckie wypędziły do jałtańskiej Polski.

Kozłów: wieś założona przez Polaków w 1467 roku; mieszkało tu i w okolicy dużo Polaków dla których w 1733 roku założona została parafia katolicka (3834 wiernych w 1938 r.).
Łozowa: we wsi i w okolicy mieszkało sporo Polaków i w 1852 roku została tu założona parafia katolicka. Po dokonaniu pogromu Polaków w Ihrowicy 24 grudnia 1944 roku, sotnia „Burłaky” Ukraińskiej Powstańczej Armii w nocy z 28 na 29 grudnia napadła na Łozową mordując 101 Polaków i kilku Ukraińców pomagających polskim sąsiadom.

Marian Kałuski
(Nr 145)

Wersja do druku

Janusz - 07.06.17 2:15
A propos kolumny ponad 1000 więźniów wyprowadzonych z Tarnopola pod koniec czerwca 1941 roku. Jeden z NKWD-owskiej obstawy tego transportu (Ukrainiec) - po wojnie wmieszał się między ekspatriowanych Polaków i w jednej ze szkół bytomskich był profesorem języka rosyjskiego.
Mam też pytanie: Wiadomo, że wiele osób z tego transportu (kilkaset ?) rozstrzelono na trasie, wiadomo, że trasa wiodła w kierunku Podwołoczysk, ale nigdzie nie natknąłem się na informację dokąd ostatecznie i w jakiej liczbie ten transport dotarł oraz ile osób przeżyło wojnę.

Janusz - 07.06.17 1:33
Przyczynek do części dot. Berezowicy Wielkiej. Pod koniec września 1939 r. do Berezowicy Wielkiej dotarł pociąg z częścią oficerów "internowanych" we Lwowie. W Berezowicy Wlk. oficerów tych przez ~tydzień przetrzymywano na ogrodzonym terenie pod gołym niebem. Ucieczka z tego przejściowego obozu udała się jedynie kilku oficerom, którzy mieli oparcie w pomocy zewnętrznej, bez której istniała groźba ze strony banderowców. Ogół pozostałych oficerów znalazł się na "listach katyńskich".

Dmytro - 23.03.17 13:00
Artykul o Tarnopolu w polskojezycznej wiki zbyt maly. Bandera byl w Sachsenhausenie wraz ze Stafanem Roweckim.

Lubomir - 19.02.17 20:28
Bez banderowsko-szuchewyczowskiej historii, Ukraina byłaby częścią polskiej rzeczywistości. O Ukrainie Zachodniej zaś mówiłoby się jak o Pomorzu Zachodnim, zamieszkałym przez Pomorzan. Ukraina niejeden raz wracała skruszona w granice Rzeczypospolitej Polskiej. Po latach wielkiej nienawiści następowały stulecia wzajemnej miłości i fascynacji polską kulturą.

Wszystkich komentarzy: (4)   

Publikowane komentarze są prywatnymi opiniami naszych Czytelników. Gazeta Internetowa KWORUM nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

19 Października 1813 roku
Zginął książę Józef Poniatowski w bitwie pod Lipskiem. Polski generał dywizji, marszałek Francji (ur. 1763)


19 Października 1942 roku
Zmarł Cyryl Ratajski, polski polityk, prezydent Poznania, minister spraw wewnętrznych, delegat rządu emigracyjnego(ur. 1875)


Zobacz więcej