Czwartek 21 Listopada 2019r. - 325 dz. roku,  Imieniny: Janusza, Marii

| Strona główna | | Mapa serwisu 

dodano: 19.10.19 - 21:05     Czytano: [231]

Polska Litwa Kowieńska (7)


WORNIE - Varniai, miasto w okręgu telszańskim. W latach 1219–1795 uważane były za stolicę Księstwa Żmudzkiego, którego nazwa występowała w pełnym tytule królów polskich. Do XV wieku znane pod nazwą Miedniki (Medininkai). Za czasów pogańskiej Litwy była tu najważniejsza świątynia pogańska na Żmudzi. Po unii polsko-litewskiej w 1385 r. i odzyskaniu przez Litwę Żmudzi z polską pomocą w 1412 r. (pokój toruński), Wornie stanowiły ważne miejsce w chrystianizacji Litwy – stały się miejscem chrztu Żmudzi. W 1413 r. król polski Władysław Jagiełło razem z księciem Witoldem, który sprawował władzę na Litwie w imieniu króla Jagiełły, osobiście dopilnowali zburzenia pogańskiej świątyni i wygaszenia wiecznego ognia, a przybyli z nimi kapłani polscy ochrzcili ludność. Był to symboliczny akt chrztu całej Żmudzi. W miejsce świątyni pogańskiej wybudowano kościół; obecny barokowy, wystawiony przez biskupa Kazimierza Paca w 1691 r., w XIX wieku przebudowany. Ma cenne wyposażenie wnętrza. W podziemiach groby 13 biskupów żmudzkich. Przez setki lat modlono się w nim po polsku. Widok fasady i elewacji bocznej kościoła p.w. śś. Piotra i Pawła w Worniach utrwalił nam na litografowanym rysunku z 1875-6 r. znany polski rysownik Napoleon Orda (Muzeum Narodowe, Kraków). W 1417 r. polski biskup Jan Rzeszowski, arcybiskup lwowski erygował w Worniach diecezję żmudzką, która do 1798 r. wchodziła w skład metropolii gnieźnieńskiej, a w latach 1798-1925 do należącej do historii Kościoła polskiego i mającej w zasadzie charakter polski metropolii mohylewskiej (dziś Białoruś). Erygowanie to potwierdził w 1421 papież Marcin V. Wornie przestały być siedzibą biskupów w 1864 r., kiedy nakazem władz carskich została ona przeniesiona do Kowna. Pierwszym biskupem żmudzkim był Niemiec – Maciej z Trok (1417-22), jednak większość kapłanów diecezji żmudzkiej przez długi czas stanowili Polacy, jak również kolejnych siedmiu jej biskupów: Mikołaj Dzierżkowicz 1423-34, Piotr ze Lwowa 1434-35, Jakub z Trok 1436-39, Bartłomiej z Pułtuska 1439-53, Jerzy z Wilna 1453-64, Maciej z Topoli 1464-70 i Bartłomiej Swirenkowicz (1470-84); następni biskupi pochodzili z terenu Wielkiego Księstwa Litewskiego i zazwyczaj byli także Polakami, albo co najmniej ludźmi polskiego języka i kultury. Np. biskup Mikołaj Pac (1610-18) po rezygnacji ze stolicy biskupiej wyjechał do Włoch, gdzie utrzymywał bliskie kontakty ze studiującymi w Padwie Polakami, był protektorem nacji polskiej, a nadto w latach 1623-24 jej konsyliarzem. Kanonikiem katedry worniańskiej był w XVI w. polski historyk Maciej Stryjkowski, który pisał tu swoje słynne dzieło Kronika polska, litewska, żmodzka i wszystkiej Rusi (1582). Gmach Seminarium Duchownego został wzniesiony w XVIII wieku z fundacji biskupa Jana Dominika Łopacińskiego; istniało do 1864 r., kiedy to na rozkaz władz carskich przeniesiono je do Kowna. W latach 1926–31 gmach był więzieniem politycznym, w którym więzieni byli także polscy działacze na Litwie . W tutejszym seminarium duchownym językiem wykładowym był język polski. W latach 1743-1845 był tu klasztor polskich rochitów, których sprowadził tu biskup żmudzki A. Tyszkiewicz, powierzając im szpital, w którym opiekowali się 68 chorymi. W 1491 r. biskup żmudzki Marcin nadał Worniom prawa miejskie, odnowione w 1635 r. przez króla polskiego Władysław IV. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 r. doszło tu 26 czerwca do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim. W podziemiach katedry leży przysłana z Paryża przez synowca maska pośmiertna Jerzego Giedroycia (1906-2000), twórcy paryskiej „Kultury”, jednego z głównych czasopism polskiej emigracji politycznej, orędownika niepodległości Litwy. W pobliżu Worń – w Burbiszkach folwarki mieli: Wojnowiczowie, Nowiccy i Sokołowscy.

WOSKAJCIE, dawna okolica polska w okręgu kowieńskim, koło Czekiszek. Wydawana przez Związek Polaków na Litwie „Nasza Gazeta” w 2000 roku zamieściła wspomnienia Aleksandry Iwaszkiewicz pt. „Opowiadanie o swoim życiu”. Przed wojną mieszkała ona w Wincentowie koło Woskajciów i we wspomnieniach wspomina m.in. Wojskajcie – ich przedwojenną polskość i jej zagładę w okresie sowieckiej Litwy. Pisze: „Woskajcie to była taka okolica polska w gminie czekiskiej, taka jak inne polskie okolice w tej gminie: Kruwądy, Radziwiliszki, Dowgialiszki... Przed wojną wszędzie, gdzie tylko byli na Litwie Polacy, działała "Pochodnia" - polska oświatowo - kulturalna organizacja. Centrum jej, działające na całej Litwie, było w Kownie na ulicy Orzeszkowej... Woskajcie od naszego Wincentowa były za pięć kilometrów przez las... "Pochodnia" tam założyła swoją świetlicę. Prawda, nie była ona taka, jak w Kruwądach czy Radziwiliszkach, z czytelnią, gazetami i biblioteką. W Woskajciach świetlicą był prywatny dom, który miał duże pomieszczenie. Dom ten był własnością Korejwy, którego córka potem wyszła za Jana Kieraszewicza. Kierownikiem wszystkiego był Jan Kieraszewicz. I przyjechali z Kowna pan Dowgird z panem Lachowiczem, który przywiózł ze sobą akordeon. Na pierwszym zebraniu pan Lachowicz nam pięknie grał różne piosenki, a my śpiewały. Tak był dany początek naszym kółkom - dramatycznemu, tanecznemu i chórowemu. Ja śpiewałam w chórze, p. Henryk Wojnowski z żoną, wtedy byli jeszcze młodzi, to krakowiaka tańczyli. Odbywało się to chyba w roku 1937... Przed wojną otrzymywaliśmy "Chatę Rodzinną" (polską gazetę wydawaną w Kownie). Jeden raz na tydzień przychodziła do nas ta gazeta... (Tajną nauczycielką języka polskiego) była i siostra Jana Kieraszewicza Adela. Za swoje zdemaskowane przez policję nauczycielstwo "kompletu polskiego języka", tak nazywano zbiorowe grupy dzieci, w których nauczano języka polskiego, Adela Kieraszewiczówna musiała płacić grzywnę, za wielką dla niej i jej rodziny. Wybrała celę więzienną i odsiedziała w Policijos Nuowada w Czekiszkach naznaczony jej za tajne nauczanie polskiego języka "srok"... W czasie pierwszych "sowietów", wojny, Niemców i drugich "sowietów" po wojnie, kiedy wszystko to nasze polskie zamknięto, a niczego nie pozostało i nie było już nikogo z ofiarujących i dających, kończyła się w Woskajciach ta polskość. Bardzo smutny los trafił Woskajcie po wojnie. Bardzo dużo młodych ludzi z Woskajć po wojnie poszło do lasu i tam ich zastrzelono. Niektóre z nich, to nasze, co na tej fotografii naszego zespołu. Dużo teraz, które już nie żyją, a reszta rozeszła się, bo wtedy już nie było komu zajmować się polskością, a Jan Kieraszewicz był pod NKWD. Teraz Woskajcie już przeszli na litewskość. Pożenili się wszystkie Polki z Litwinami, te, które tam zostali. To też mówi po polsku już tam tylko kilka żon”. Urodził się tu Bolesław Gościewicz (1890-1973 Łódź), major Wojska Polskiego, uczestnik walk o granice Polski 1919-20 i kampanii wrześniowej 1939, najlepszy strzelec 31 Pułku Strzelców Kaniowskich, mistrz Polski w strzelaniu z pistoletu 50 m (Lwów 1924), olimpijczyk z Paryża 1924, zdobywca brązowego medalu w strzelaniu z karabinu bojowego podczas Mistrzostw Świata we Lwowie w 1931 r.

WYDSOGI – Vidsodis, wioska w okręgu szawelskim, koło Kielm. Podczas kolejnej akcji rządu litewskiego we współpracy z Kościołem litewskim wymierzonej w zorganizowaną społeczność polską na Litwie Kowieńskiej w 1923 r., został zesłany na przymusowe osiedlenie do Chwałojni ks. Polikarp Maciejowski (zm. 1966), prefekt polskiego gimnazjum w Kownie i współorganizator polskiego życia społecznego w Kownie. Władze litewskie i kościelne nie pozwoliły mu nigdy na powrót do Kowna; niebawem został zesłany do Wydsogów, gdzie został administratorem parafii, w której nie było żadnych Polaków. Musiał tu przebywać pod groźbą ekskomuniki ze strony Kościoła litewskiego do końca życia.

WYSOKI DWÓR – Aukštadvaris, miasteczko w okręgu wileńskim, w rejonie trockim, położone 30 km na zachód od Troków i 14 km na południowy zachód od Siemieliszek. Była to dzierżawiona własność królów polskich; ostatnio własność Malewskich (1112 dziesięcin). Antoni Malewski zbudował tu pałac w 1837 r. Rośnie tu dąb Adam Mickiewicz, gdzie według miejscowej legendy siadywać miał poeta, przebywając u Malewskich. W latach 1629-1832 był tu klasztor polskich dominikanów (przebywało tu zawsze ok. 12 zakonników), których sprowadził tu Jan Alfons Lacki, od 1643 starosta generalny żmudzki, ojciec Aleksandra Teodora Lackiego (ok. 1617-1683), polski pisarz religijny epoki baroku (autor zbioru lirycznych emblematów Pobożne pragnienia 1673), podstoli litewski (1653), ciwun berżański, marszałek nadworny litewski (1654-75). Dominikanie prowadzili tu szkołę polską. Klasztor zamknęli Rosjanie w ramach represji po Powstaniu Listopadowym 1830-31, a kościół zamienili na cerkiew prawosławną. Projekt zbudowanego tu kościoła w 1907 r. wykonał polski architekt z Wilna Antoni Filipowicz-Dubownik. Na cmentarzu zachowało się jeszcze trochę starych grobów polskich (m.in. Malewskich) i dużo z polskimi nazwiskami (np. Borowski, Leszczyński, Markiewicz, Nowicki, Osiński) w pisowni litewskiej, co ma związek z dyskryminacyjnymi przepisami obowiązującymi na Litwie od 1923 roku, które zabraniają przedstawicielom mniejszości narodowych nosić oryginalne imiona i nazwiska, jak np. polskiej. Decyzja ta na pierwszy rzut oka z wszystkich czyni Litwinów przez ukrywanie ich prawdziwego etnicznego pochodzenia. I o to chodziło rządowi litewskiemu. Urodził się tu Bronisław Malewski (1850-1914), inżynier (ukończył gimnazjum w Kownie i Politechnikę Ryską), zasłużony inżynier w rejonie trockim.

ZDANISZKI - Zdoniškė, wieś w okręgu telszańskim, koło Worń. W XVIII wieku majątek ten (750 dziesięcin) należał do rodziny Okmińskich herbu Syrokomla, od których w 1798 r. kupił za 12 tysięcy talarów Piotr Dymsza (1761–1832), ostatni podkomorzy telszewski i porucznik w czasie powstania kościuszkowskiego 1794 r. Kleofas Dymsza podczas studiów w Paryżu utrzymywał kontakt z Towiańskim i Mickiewiczem. Po powrocie do Polski i będąc również właścicielem majątków w Łubie i Janopolu koło Zdaniszek, uwolnił swych włościan z poddaństwa, za co został zesłany do Woroneża, a cały jego majątek został skonfiskowany. Po powrocie z zesłanie władze carskie pozwoliły mu wykupić jedynie Zdaniszki. Córka Lubomira Dymszy (1859–1915, syn Kleofasa) i jego żony Zofii Kierbedziówny (1871–1963) - Zofia Bułhak-Jelska (1902–2004) była ostatnią właścicielką Zdaniszek. Z powodu antypolskiej litewskiej reformy rolnej (1923 r.), która pozostawiła jej zaledwie 10% ziemi, była zmuszona sprzedać majątek w 1930 r., mocno zniszczony podczas I wojny światowej i obecnie trudny do ekonomicznego administrowania. Archiwum rodzinne częściowo uratowane znajduje się dzisiaj w Polsce.

ZYPLE – Zypliai, miejscowość w okręgu mariampolskim, koło Szaków. W 1807-15 wchodziły w skład Księstwa Warszawskiego i 1815-1915 Królestwa Polskiego (Kongresówki). W 1807 r. olbrzymie dobra w Zyplach i okolicy Napoleon księciu Józefowi Poniatowskiemu. Po śmierci księcia w 1813 r. przeszły one na własność jego siostry, Marii Teresy Tyszkiewiczowej, która w 1845 r. sprzedała je polskiemu ziemianinowi z okolic Połocka (Białoruś) Janowi Bartkowskiemu. Po śmierci Jana Bartkowskiego w 1855 r. Zyple odziedziczyła jego pasierbica, Joanna Kuczyńska (1812-1888), zamężna za Aleksandrem Michałem Kuczyńskim z Kuczyna (1803-1858), marszałkiem szlachty guberni podlaskiej. Ponieważ mieszkała ona w Korczewie nad Bugiem i zajmowała się tamtejszym majątkiem, po śmierci męża przekazała Zyple swojej najstarszej córce Ludwice (1839-1906), zamężnej od 1863 r. za Tadeuszem Leonem hr. Rawita-Ostrowskim (1834-1911). W 1864 r. powierzchnia majątku Zyple wynosiła 16 168 mórg, czyli około 9055 hektarów. Ludwika Ostrowska mieszkała na stałe - podobnie jak jej matka - w Korczewie, a po zamążpójściu przebywała często w Paryżu, więc postanowiła sprzedać dobra zypleskie. Nabył je w 1891 r. Tomasz Ludwik hr. Potocki (1860-1912) z Chrząstowa koło Mielca, żonaty z Ludwiką hr. Bnińską (1870-1899), a następnie (od 1 września1900 r.) z Pelagią Józefą Brzozowską (1875-1945). Hr. Potocki dwór Bratkowskiego przebudował w pałac. W 1912 r. Tomasz hr. Potocki zmarł nagle podczas pobytu w Warszawie. Na gospodarstwie pozostała jego żona Pelagia i prowadziła je do 1919 r. Od 1918 r. Zyple znalazły się w granicach powstałego z pomocą Niemiec państwa litewskiego. Majątek został odebrany Potockim i następnie rozparcelowany, pałac zaś przeznaczony na przeniesione z Sejn litewskie seminarium duchowne, a od 1924 r. była w nim szkoła rolnicza. Pod koniec II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu mieścił się w nim szpital wojskowy, a potem - biura kołchozowe. Gdy po 1990 r. zlikwidowano kołchoz, pozbawiony gospodarza pałac, począł niszczeć i po krótkim czasie przedstawiał żałosny widok. Odrestaurowany w latach 2001-12 jest siedzibą ośrodka kulturalnego.

ŻAGORY – Žagarė, miasteczko w okręgu szawelskim, koło Joniszek, nad łotewską granicą. Składa się z dwóch miejscowości – Stare i Nowe Żagory. W Starych Żagorach kościół ufundował w 1523 r. dziedzic Szyrewicz, w Nowych w 1623 król Zygmunt III Waza. W krypcie kościoła w Starych Żagorach znajdowały się nienaruszone szczątki Sługi Bożej Barbary Umiastowskiej (1628-1648), polskiej służebnicy Bożej, która zginęła w obronie czystości; Umiastowscy byli wówczas dzierżawcami dóbr Żagory. Aby ukryć jej polskie pochodzenie, na dzisiejszej Litwie Barbara Umiastowska nazywana jest pod wymyślonym przez Litwinów nazwiskiem Barbara Żagorską - Barbora Žagarietė (litewski Kościół i litewska internetowa Wikipedia w ogóle nie podają jej prawdziwego nazwiska i polskiego pochodzenia!). W 1963 r. miejscowi komuniści dokonali sekcji zwłok profanując relikwię. W listopadzie 2004 r. litewski biskup Szawli, ks. Eugenijus Bartulis rozpoczął proces jej beatyfikacji, przywłaszczając ją dla litewskiego Kościoła. Pierzchała - Umiastowscy to polska rodzina rycerska z Mazowsza, pochodząca od komesa Rościsława Pierzchały, hetmana mazowieckiego i starosty płockiego, walczącego z Litwinami i Jaćwingami w 1238 roku. na Litwie, Jaćwieży i ziemi czerwieńskiej, wymienionego w kronikach historycznych pod datą 1238 (otrzymał tytuł książęcy). Ród Pierzchałów należał w średniowieczu do feudalnej arystokracji (komesów) i spokrewniony był z najznamienitszymi rodami tamtych czasów. Umiastowscy wzięli swe nazwisko od majętności, która znalazła się w połowie XV w. w domenie rodu Pierzchałów – Umiastowa k. Warszawy. W XVII-XVIII w. Umiastowscy nabywali liczne dobra na Litwie i Wileńszczyźnie, gdzie dobra Opita-Talkowszczyzna na Oszmiańszczyźnie stały się rodowym gniazdem najstarszej linii rodziny. Tomasz Umiastowski – sędzia Trybunału, autor kanonu ówczesnej procesualistyki na Litwie, był członkiem Naczelnej Rady Narodowej Litwy podczas insurekcji kościuszkowskiej 1794 r. Emil Umiastowski był wicegubernatorem grodzieńskim w czasach zaboru rosyjskiego. Po pierwszej wojnie światowej Umiastowscy czynnie wzięli udział w życiu odradzającej się ojczyzny. Bronisław Umiastowski został pierwszym kwestorem Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i jego współtwórcą, a Janina markiza Umiastowska tworzyła dla tego Uniwersytetu fundację w Żemłosławiu. Markiza uczestniczyła również pracach nad odkryciem grobów królewskich i książęcych w Katedrze Wileńskiej w 1931 r. Współcześnie Umiastowscy skupiają się wokół Mazowieckiej Fundacji Historycznej comites Umiastowskich i prowadzą liczne działania animujące kulturę. Umiastowscy z Mazowsza na Litwie to jeszcze jeden, spośród wielu setek dowodów na to, że wielka masa Polaków na Litwie Kowieńskiej, jak i na dzisiejszej Litwie wcale nie jest litewskiego pochodzenia, co głoszą do znudzenia nacjonaliści litewscy. Po zajęciu Wilna przez Litwę w październiku 1939 r. do Litwini deportowali do Żagor wielu polskich działaczy z tego miasta i studentów Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (P. Łossowski). Po zbrojnej agresji sowieckiej na Polskę we wrześniu 1939 r. granicę litewską przekroczyło ponad 20 tysięcy uchodźców polskich (Polaków i Żydów), z których 747 zostało rozlokowanych w Żagorach. Urodził się tu Jakub Dinezon (1856 – 1919), polski pisarz żydowskiego pochodzenia, od końca XIX w. mieszkający w Warszawie i tworzący w języku jidysz.

ŻEJMY - Žeimiai, miasteczko w okręgu kowieńskim, koło Janowa. Były to dobra Zawiszów, Medekszów, a od 1780 r. Kossakowskich. Kościół katolicki istniał tu od początków XVI w. Kiedy w końcu XVI w. Zawiszowie przeszli na kalwinizm, kościół został zabrany katolikom i stał się zborem polskich kalwinów (do 1631 r.). Należący do tego zboru Jakub Cieszewski sprowadził do Żejm drukarza Jana Markowicza z Wilna, który w latach 1603-05 wydrukował tu lub w Wilnie lub przygotował do druku kilka dziełek, m.in. katechizm Pawła Gilowskiego i polemikę z Czechowiczem. Zachował się tu klasycystyczny pałac zbudowany w 1787 r. przez biskupa Józefa Kossakowskiego (była to jego letnia rezydencja) i odnowiony w 1907 r.; odebrany Kossakowskim w 1940 r. W pałacu było przechowywane archiwum Kossakowskich (m.in. rozległa korespondencja bpa Józefa Kossakowskiego z biskupem warmińskim i znanym poetą polskim Ignacym Krasickim). Jest tu duży neogotycki dwuwieżowy kościół, a w nim grób jego budowniczego – znanego polskiego architekta Wacława Michniewicza (1866-1947), a przed kościołem stoi poświęcony mu pomnik; Michniewicz urodził się w pobliskich Strebejkach. W 1912 r. parafia katolicka w Żejmach miała 5500 parafian, spośród których 75% stanowili Polacy. Podczas Powstania Listopadowego (1830-31), w pierwszych dniach czerwca 1831 r. Żejmach doszło do połączenia wszystkich oddziałów partyzanckich na Litwie z przybyłym tu z Polski regularnym wojskiem polskim pod dowództwem generała Dezyderego Chłapowskiego. W roku szkolnym 1926/27 za zgodą rządu litewskiego ludowo-socjaldemokratycznego nastawionego lepiej do Polaków, otwarta została tu polska szkoła podstawowa, do której uczęszczało 90 dzieci. Zamknięta w następnym roku przez nacjonalistów litewskich, którzy doszli do władzy w wyniku zamachu stanu, dokonanego w grudniu 1926 r. Na cmentarzu przykościelnym zachowało się jeszcze wiele starych polskich grobów. Jest tu także dużo nowszych grobów polskich z polskimi nazwiskami w pisowni litewskiej, co ma związek z dyskryminacyjnymi przepisami obowiązującymi na Litwie od 1923 r., które zabraniają przedstawicielom mniejszości narodowych nosić imiona i nazwiska w oryginalnej pisowni, jak np. polskiej. Decyzja ta na pierwszy rzut oka z wszystkich czyni Litwinów przez ukrywanie ich prawdziwego etnicznego pochodzenia. I o to chodziło rządowi litewskiemu. Urodziła się tu Wanda Ludwika Tyszkiewicz-Łącka, z domu Korwin-Kossakowska (ur. 1912), hrabina, żona Stanisława Marii Tyszkiewicza-Łąckiego (1907-1980 Waszyngton), hrabiego, polskiego działacza społecznego.

ŻMUJDKI - Žemaitkiemis, miasteczko na Litwie, w rejonie Wiłkomierz, w okręgu wileńskim, położone ok. 17 km na północny wschód od Wiłkomierza, przy drodze Widziszki-Owanta. Za czasów Rzeczypospolitej były tu dobra stołowe królów polskich i siedziba starostwa Żmujdki. Potem należały do Radziwiłłów, z których biskup wileński (1579-91), a potem krakowski (1591-1600) kardynał Jerzy Radziwiłł zapisał je dla akademii jezuickiej w Wilnie; po kasacie zakonu przez Stolicę Apostolską w 1773 r. stały się one własnością Komisji Edukacji Narodowej w Warszawie (dzierżawili je Pietkiewiczowie), a potem Morykonich, Łopacińskich i Bystramów. Jest tu kościół z 1568 r. pw. św. Kazimierza – polskiego królewicza (jako "secundogentis Regis Poloniae" – namiestnik królewski w Polsce rezydował w Radomiu) i świętego, ogłoszonego przez papieża jako patrona Polski i Litwy – w tej kolejności. Dzisiaj Litwini robią z niego świętego tylko litewskiego.

ŻOŚLE – Žasliai, miasteczko w okręgu kowieńskim, koło Koszedar. Miasteczko przez wieki zamieszkiwali Polacy, Litwini i Żydzi. Miejscowość należała do dóbr królewskich. W 1549 r. król Zygmunt August zapisał je w dożywotnie użytkowanie swojej żonie Barbarze Radziwiłłównie (1520-1551) wraz z dworami w Daszuniszkach, Birsztanach i Żeżmarach. Dobra te należały później do Zaleskich, od 1850 r. do Antoniego Zaleskiego, a w drugiej połowie XIX w. przeszły w wyniku przymusowej sprzedaży w ręce hr. Józefa Tyszkiewicza. W czasie polskiego Powstania Styczniowego 1863 miał on zostać naczelnikiem powiatu trockiego, jednak wskutek denuncjacji został aresztowany w Kościuszyszkach i zesłany do Wiatki (w głąb Rosji). Następnie zmuszono go do sprzedaży majątków na Litwie. Majątek ziemski przy Żoślach - Samuelów był własnością Henryka Juniewicza. Żośle otrzymały w 1792 r. prawa miejskie od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1912 r. parafia katolicka w Żoślach miała 9231 parafian, wśród których było 6390 Litwinów i 2841 Polaków. W roku szkolnym 1926/27 za zgodą rządu litewskiego ludowo-socjaldemokratycznego nastawionego lepiej do Polaków, otwarta została tu polska szkoła podstawowa, do której uczęszczało 81 dzieci. Zamknięta w następnym roku przez nacjonalistów litewskich, którzy doszli do władzy w wyniku zamachu stanu, dokonanego w grudniu 1926 r. Na cmentarzu zachowało się jeszcze trochę starych grobów polskich (m.in. ks. Jerzego Derwińskiego) i dużo z polskimi nazwiskami (m.in. Jankowski, Kuciński, Patkowski) w pisowni litewskiej, co ma związek z dyskryminacyjnymi przepisami obowiązującymi na Litwie od 1923 r., które zabraniają przedstawicielom mniejszości narodowych nosić imiona i nazwiska w oryginalnej pisowni, jak np. polskiej. Decyzja ta na pierwszy rzut oka z wszystkich czyni Litwinów przez ukrywanie ich prawdziwego etnicznego pochodzenia. I o to chodziło rządowi litewskiemu. Urodzili się tu: Adam Abramowicz (1881-1969), ksiądz katolicki, 1914-17 wikariusz w parafii św. Rafała w Wilnie, prałat, kanonik wileński, budowniczy monumentalnego kościoła św. Rocha w Białymstoku (arch. Oskar Sosnowski), którego był proboszczem, redaktor „Jutrzenki Białostockiej”; Leopold Godowski (1870-1938 Nowy Jork), polsko-amerykański pianista (chociaż urodził się w rodzinie żydowskiej uważał się za Polaka i zawsze to podkreślał), kompozytor i pedagog. Debiutował w wieku 9 lat w Wilnie. Studiował u E. Rudolffa w Berlinie oraz Saint-Saensa w Paryżu. Odbył tournée po Polsce, Rosji i Niemczech i w 1890 r. wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował jako pedagog w konserwatoriach w Filadelfii i Chicago, od 1900 r. w Berlinie, od 1909 r. we Wiedniu (Akademia der Tonkunst) i od 1914 r. ponownie w USA. obwołany jednym z największych współczesnych pianistów i następcą Liszta. W 1911 i 1926 r. koncertował w Polsce. Godowski przeszedł do historii także jako autor wirtuozowskich transkrypcji i parafraz koncertowych: „Studia na tle Etiud” Chopina, trzy „Metamorfozy symfoniczne na tematy walców” Jana Straussa oraz seria „Renaissance” oparta na utworach francuskich klawesynistów. Koło Żośli była okolica szlachecka mająca nazwę Monczuny, w której folwarki mieli: Jurewicze, Iżyccy, Strawińscy i Mończuńscy.

ŻWELGACIE – Žvelgaičiai, wieś w okręgu szawelskim, koło Żagorów. Urodziła się tu Barbara Umiastowska (1628-1648), polska służebnica Boża, która zginęła w obronie czystości. W krypcie kościoła w Starych Żagorach znajdowały się nienaruszone jej szczątki, które usunęli stąd komuniści w 1963 r. W listopadzie 2004 r. litewski biskup Szawli, ks. Eugenijus Bartulis rozpoczął proces jej beatyfikacji. Służebnica Boża Barbara Umiastowska, aby ukryć jej polskie pochodzenie jest nazywana na dzisiejszej Litwie, Barbarą Żagorską - Barbora Žagarietė (litewski Kościół i litewska internetowa Wikipedia w ogóle nie podają jej prawdziwego nazwiska i polskiego pochodzenia!).

ŻYŻMORY – Žiežmariai, miasto w okręgu kowieńskim, koło Koszedar. Pierwszy kościół katolicki ufundował tu w 1512 roku król polski Zygmunt Stary, a zbudował z jego rozkazu starosta miejscowy Bohusz Bohowitynowicz, marszałek i sekretarz królewski. Obecny duży kościół w stylu neogotyckim został tu wzniesiony w latach 1914-24 według projektu znanego architekta polskiego Wacława Michniewicza (1866-1947), znanego głównie z projektu polskiego Teatru na Pohulance w Wilnie (1912-13 wspólnie z Aleksandrem Parczewskim), wzniesionego ze składek społeczeństwa polskiego ówczesnego Wilna. W 1792 r. król Stanisław August Poniatowski potwierdził wszystkie przywileje poprzedników i nadał miasteczku herb z wizerunkiem św. Stanisława Biskupa. Od 1801 r. własność Pusłowskich. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 20 października do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim. Na cmentarzu zachowało się jeszcze sporo starych grobów polskich i dużo z polskimi nazwiskami (m.in. Gojżewski, Łukaszewicz, Mackiewicz, Miedziewicz, Ornatowicz, Paszkiewicz) w pisowni litewskiej, co ma związek z dyskryminacyjnymi przepisami obowiązującymi na Litwie od 1923 r., które zabraniają przedstawicielom mniejszości narodowych nosić imiona i nazwiska w oryginalnej pisowni, jak np. polskiej. Decyzja ta na pierwszy rzut oka z wszystkich czyni Litwinów przez ukrywanie ich prawdziwego etnicznego pochodzenia. I o to chodziło rządowi litewskiemu. Urodził się tu Józefat Ignacy Łukaszewicz (1789-1850 Warszawa), malarz działający od 1813 r. w Warszawie, nadworny malarz wielkiego księcia Konstantego, wykonał m.in. cykl obrazów przeznaczonych dla Belwederu, w tym „Bitwę pod Raszynem”, malował również m.in. umundurowania armii Królestwa Polskiego (Kongresowego) oraz miniaturowe portrety, obrazy o tematyce sakralnej i pejzaże. W pobliżu Żyżmor był folwark Towskuny, który w 1840 r. od Proniewiczów kupił Seweryn Romer, marszałek powiatu grodzieńskiego i w 1844 r. odsprzedał Juliuszowi Piłsudskiemu.

Marian Kałuski
(Nr 206)

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

21 Listopada 1916 roku
Zatonął Britannic, bliżniaczy statek Titanica.


21 Listopada 1918 roku
Zmarł Jurek Bitschan, jeden z najmłodszych Orląt Lwowskich (ur. 1904)


Zobacz więcej