Wtorek 19 Marca 2019r. - 78 dz. roku,  Imieniny: Aleksandryny, Józefa,

| Strona główna | | Mapa serwisu 

dodano: 27.03.15 - 17:37     Czytano: [3986]

Litwa Kowieńska: tam była Polska (2)

Litwa Kowieńska: tam była Polska. Dykcjonarzyk geograficzno-historyczny (2)

ABELE – Obeliai,
miasto na Litwie, w okręgu poniewieskim, koło Rakiszek. Majątek tutejszy należał kolejno do Giedroyciów, Tyszkiewiczów, Pietkiewiczów i Przeździeckich do 1940 roku, którym w 1925 roku rząd litewski, w ramach polityki niszczenia Polaków na Litwie Kowieńskiej, odebrał bez odszkodowania prawie całą ziemię. Urodzili się tu: Bronisław Krzyżanowski (1876-1943 Wilno), polski działacz polityczny, radny miasta Wilna od 1913, poseł do Sejmu Wileńskiego 1922 i na Sejm RP 1922-27, w czasie okupacji litewskiej Wilna 1939-40 prezes Komitetu Polskiego i Michał Pietkiewicz (zm. 1834 Paryż), publicysta polityczny i historyczny, uczestnik Powstania Listopadowego na Litwie 1830-31 (w oddziale Emilii Plater), następnie działacz polskiej Wielkiej Emigracji w Paryżu.
ABRAMOWSK – Abromiškės, wieś w okręgu wileńskim, koło Elektren. 1840-1937 własność polskiej rodziny magnackiej Broel-Platerów. Klasycystyczny dwór z przełomu XVIII i XIX w.; do I wojny światowej mieli tu oni działa sztuki i okazałą bibliotekę (wszystko to przepadło podczas tej wojny światowej w Wilnie). Przed II wojną światową mieszkało tu dużo Polaków. Urodzili się tu. Aleksander Maksymilian Iliński-Kaszowski (1869-1939), przedstawiciel znanej polskiej rodziny arystokratycznej na Litwie i Wacław Zdanowicz (1891-1958 Wrocław), polski aktor teatralny, śpiewak, reżyser, kierownik Teatru Wielkiego w Częstochowie.
ADOMAJCIE – Adomaičiai, miejscowość w okręgu telszewskim (Żmudź). Urodził się tu Jerzy Iwaszkiewicz (1819 Adomajcie na Żmudzi – 1876), polski duchowny katolicki, 1872-1876 biskup sufragan mohylewski (dziś Białoruś).
ADAMOWO - Adomavas, wieś w okręgu tauroskim, koło Szyłel. W 1842 roku urodziła się tu Maria z Billewiczów Piłsudska, matka marszałka Polski Józefa Piłsudskiego (1867-1935).
AKADEMIA – Akademija, osiedle w okręgu kowieńskim na terenie dawnego zespołu dworskiego w majątku Datnów, należącym najpierw do Mleczków (XVIw.), potem do Brzostowskich (XVII-XVIIIw.), Szczytowskich (pocz. XIX w.) i Chrapowickich, którzy założyli tu znaną fabrykę mebli artystycznych. W ramach represji po Powstaniu Styczniowym 1863-64 majątek został skonfiskowany przez władze carskie i sprzedany Suwałowom, później hr. Henrykowi Kreitzowi. W 1911 roku otwarto tu szkołę rolniczą. W 1919 roku władze litewskie reaktywowały technikum rolnicze, w którym do 1922 roku nauka odbywała się w jezyku polskim, gdyż język litewski nie był jeszcze dostatecznie rozwinięty do prowadzenia takich zajęć.
ALEKSANDROWO – Aleksandrovas, dawne wielkie dobra w okręgu kłakpedzkim, koło Korcian, które należały do hrabiów Platerów.
ALEKSANDRYSZKI, wieś w okręgu wileńskim, koło Jewie. Urodził się tu Wacław Iszora (1896-po IX 1939), prawnik, działacz niepodległościowy, 1921-25 zastępca komisarza rządu polskiego na miasto Wilno, 1921-32 starosta grodzki w Wilnie, 1932-34 inspektor starostw w województwie pomorskim, 1934-39 starosta grodzki prasko-warszawski.
ALEKSOTA – Aleksotas, dawniej osobna miejscowość pod Kownem, na lewym brzegu Niemna, obecnie dzielnica Kowna. 1807-15 w granicach Księstwa Warszawskiego i 1815-1915 Królestwa Polskiego (gubernia suwalska), na granicy z Litwą (gubernia kowieńska). Dla uczczenia unii polsko-litewskiej w Krewie (1385-86) 12 sierpnia 1861 roku przy moście na Niemnie miała miejsce kilkudziesięciotysięczna Manifestacja Jedności Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w której brali udział Polacy i Litwini (więcej było Litwinów!). Urodził się tu Wiktor Sukiennicki (1901-1983 USA), polski prawnik i historyk, do 1939 profesor Szkoły Nauk Politycznych w Wilnie, podczas wojny Polskiego Wydziału Prawa na angielskim uniwersytecie w Oxfordzie, a po wojnie pracownik naukowy uniwersytetu Stanford w Kalifornii.
ALOJZÓW – Alizava, miasteczko w okręgu poniewieskim, koło Kupiszek. Tutejszy kościół parafialny św. Jana, tak jak większość spośród ponad 500 kościołów katolickich na Litwie Kowieńskiej, jest polskiej fundacji; ufundowali go w 1794 roku Kościałkowscy.
ANCISZKI – Anciśkis, wieś w okręgu kowieńskim, koło Kiejdan. Tutejszy kościół katolicki św. Mateusza ufundowali w 1789 roku Kozakowscy.
ANDRONISZKI – Andrioniškis, miesteczko w okręgu uciańskim, koło Onikszt. Pochodzący z 1790 roku tutejszy kościół katolicki św. Piotra i Pawła ufundowali Pieniańscy.
ANDRZEJEWO - Endriejevas, miasteczko w okręgu kłajpedzkim (Żmudź). Dawniej własność polskich ziemian Racewiczów. W 1780 roku Andrzej Racewicz wzniósł tutaj drewniany kościół pw. św. Andrzeja.
ANIELÓW, teren dawnego majątku polskiego koło Pogir, w rejonie Wiłkomierza. Należał do Downarowiczów. Urodził się tu Antoni Zygmunt Downarowicz (1881-po IX 1939), polski inżynier technolog, 1923-24 dyrektor urzędu odbudowy Wilna, budowniczy wielu mostów (m.in. mostu na Wilii w Niemenczynie) oraz szeregu budowli wodnych, wykonał projekt kościoła parafialnego w Rzeszy koło Wilna.
ANTAGŁONY – Antagaluonė, miejscowość w okręgu uciańskim, koło Inturki i Malatów. Urodził się tu Józef Julian Sękowski herbu Prawdzic (1800-1858), polski orientalista, poeta, podczas studiów w Wilnie członek Towarzystwa Szubrawców. Wileńska (polska) loża wolnomularzy sponsorowała jego ekspedycję naukową na Bliski Wschód w 1819 roku, profesor Uniwersytetu w Petersburgu.
ANTOKOL - Antakalnis, wieś w okręgu wileńskim, koło Pogojska. Urodził się tu Jan Danilewicz (1895-1965 Kielce), polski ksiądz katolicki, kapłan diecezji wileńskiej, następnie kieleckiej, skarbnik kurii kieleckiej, bliski współpracownik biskupa Czesława Kaczmarka, prześladowany w okresie stalinowskim – więziony 1951-56, publicysta i pisarz katolicki.
ANTOKOLCE, miejscowość w okręgu kowieńskim. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 16 IV do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim.
ANTOLEPTY – Antalieptė, miasteczko w okręgu uciańskim, koło Jezioros. Własność Strutyńskich i od 1794 roku Franciszka i Teresy ze Strutyńskich książąt Druskich Lubeckich marszałków pińskich (Pińsk na Polesiu, obecnie Białoruś). W latach 1731-1832 istniał tu duży klasztor polskich karmelitów bosych, którzy wznieśli tu kościół Podniesienia Krzyża Świętego w stylu baroku wileńskiego (fundacja Strutyńskich), który, po kasacie zakonu przez carat w ramach represji po polskim Powstaniu Listopadowym 1830-31, został odebrany katolikom i przebudowany na cerkiew prawosławną.
ANTONOSZE – Antanašė, miejscowość w okręgu poniewieskim, koło Rakiszek. Własność Romerów, którzy w połowie XIX w. wznieśli tu okazały pałac. Przechowywane tu cenne archiwum rodowe, zawierające akta od XVI wieku, szczęśliwie ocalało i dzisiaj w większości znajduje się nadal w polskich rękach – w Bibliotece Narodowej w Warszawie; część archiwum przywłaszczyli sobie Litwini i znajduje się ona w Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie. Urodzili się tu: Teofil Noniewicz (1851-1928 Suwałki), polski lekarz, działacz społeczny i kulturalny, dyrektor Szpitala Św. Piotra i Pawła w Suwałkach, który unowocześnił, współtwórca w tym mieście Resury Obywatelskiej i Towarzystwa Dramatycznego oraz założyciel pierwszej biblioteki publicznej na Suwalszczyźnie, w 1919 roku wybrany na pierwszego przewodniczącego suwalskiej Rady Miejskiej, Jadwiga Zofia Romer (1897–1956), 1925-27 pracownik Poselstwa Polskiego w Bernie (Szwajcaria), 1927-39 pracownik Sekretariatu Ligi Narodów, sekretarz generalny Centrum Informacji Katolickich Organizacji Międzynarodowych w Genewie oraz Tadeusz Romer (1894-1978), polski dyplomata, 1935-37 poseł RP w Lizbonie, 1937-41 ambasador w Tokio, 1942-43 w Moskwie, 1943-44 minister spraw zagranicznych.
ANTONOWO – Antanavas, miejscowość w okręgu mariampolskim. 1385-1795 w granicach Rzeczypospolitej, 1807-15 Księstwa Warszawskiego I 1815-1915 Królestwa Polskiego. Ostatnio własność Szabuniewiczów. Urodzili się tu: Mirosław Szabuniewicz (1903-1988 Sao Paulo), polski architekt modernistyczny, mający do 1939 roku własne biuro projektowe w Warszawie, budowniczy sanatoriów w Iwoniczu-Zdroju, Ciechocinku i Worochcie, szpitala na Solcu w Warszawie, współbudowniczy nowobudowanej Stalowej Woli, po wojnie w Sao Paulo w Brazylii, gdzie wzniósł wiele wielkich bloków mieszkaniowych i pomnik Chrztu Polski (1966), oraz Antoni Kiliński (1909-1989), inżynier, cybernetyk, 1950-78 profesor i 1969-70 rektor Politechniki Warszawskiej.
ANTONOWO - Antanava, miejscowość w okręgu szawelskim, koło Kielm. Tutejszy majątek należał do Burbów. Urodził się tu Aleksander Burba (1800-1877 Juvisy, Francja), polski lekarz, bibliotekarz, 1830-31 uczestnik polskiego Powstania Listopadowego – lekarz sztabowy w piechocie augustowskiej (odznaczony złotym krzyżem Virtuti Militari), po powstaniu na emigracji we Francji, m.in. działacz Polskiego Towarzystwa Demokratycznego i bibliotekarz w polskiej Szkole Batignolskiej.
ANTOPAJCE, miejscowość w okręgu kowieńskim. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 20 VIII do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim.
ANTOSZEW - Antašava, miasteczko w okręgu poniewiskim, koło Kupiszek. Jest tu kościół pod wezwaniem polskiego świętego – św. Jacka, ufundowany przez Antoszewskich – właścicieli Antoszewa. Okazały dwór Antoszewskich z 1816 roku.
ANTOSZWIŃCE – Antašventė, wieś w okręgu uciańskim, koło Janiszek. Urodził się tu Andrzej Tomasz Towiański (1799-1878 Zurych), znany polski filozof i przywódca religijny, mesjanista, charyzmatyczny przywódca towiańczyków, organizacji zwanej też Kołem Sprawy Bożej, działający w środowisku polskim na emigracji.
ANTUZÓW – Antazavė, wieś okręgu uciańskim, koło Jezioros. XVII- poł. XIX w. własność Platerów, potem wyszedł z ich rok w linii po mieczu, pozostając jednak w rodzinie do 1940 roku. Platerowie wznieśli tu w 1794 roku kościół parafialny Opatrzności Bożej, a Ledóchowscy pałac, który przetrwał do dzisiaj. W pałacu był przechowywany m.in. autoportret chluby narodu polskiego Emilii Plater, której życie związane było także z Antuzowem. Ostatni właściciele Antuzowa Elżbieta i Mikołaj Wojnarowscy zostali w 1940 roku zesłani na Sybir, gdzie Wojnarowska zmarła, a Wojnarowski wyszedł ze Związku Sowieckiego wraz z armią polską gen. Władysława Andersa i po wojnie zamieszkał w Polsce.
ASZMONISZKI – Ašmonai, wieś w okręgu mariampolskim, koło Szumska. Urodził się tu Wincenty Sękowski, także Senkowski, pierwotnie Senkus (1840-1911 Mariampol), polski duchowny katolicki (ukończył Akademię Duchowną w Warszawie). Od młodości używał nazwiska Sękowski i był polskim patriotą (uczestniczył w polskich manifestacjach patriotycznych 1861 i 1862 roku). Od 1864 roku przebywał w jedynym pozostawionym przez carat klasztorze - wówczas tylko polskiego zakonu marianów w Mariampolu na litewskiej Suwalszczyźnie; od 1892 roku generał zakonu; w 1908 roku został jedynym żyjącym na świecie marianinem. W 1909 roku przyczynił się do odrodzenia zakonu. Dzisiaj marianie mają swoje placówki zakonne w Polsce, Rzymie, Portugalii, na Litwie, w Stanach Zjednoczonych, Łotwie, Argentynie, Wielkiej Brytanii, Brazylii, Rwandzie, Ukrainie, Białorusi, Kazachstanie, Słowacji, Czechach, Kamerunie i na Filipinach.
AUKSZTEŁKI – Auksučiai, wieś w okręgu szawelskim, koło Szawli. Urodził się tu Aleksander Hryszkiewicz (1809-1863), jeden z pierwszych polskich konstruktorów lotniczych, pracownik sądowy w Szawlach, następnie tłumacz w Kownie, w 1851 roku w Kownie wydał książkę po polsku pt. „Parolot Żmudzina, z rysu swobodnej myśli Aleksandra Hryszkiewicza”, w której opisał opracowany przez siebie projekt statku latającego „Parolot Żmudzina” łączący w sobie koncepcje samolotu, skrzydłowca (ornitoptera), mięśniolotu i balonu.
AWIŻAŃCE - Avižieniai, wieś w okręgu olickim, koło Łozdzieji (Suwalszczyzna litewska). 1807-1815 w granicach Księstwa Warszawskiego i 1815-1915 Królestwa Polskiego (Kongresówka). W tej miejscowości urodził się Jerzy Jan Jastrzębski (1895-1944), pułkownik Wojska Polskiego, pierwszy i najstarszy stopniem żołnierz polski poległy (24.4.1944) w bitwie o Monte Cassino; pośmiertnie awansowany na generała brygady.
BALWIERZYSZKI – Balbieriškis, miasteczko w okręgu kowieńskim, koło Pren. 1807-1815 w granicach Księstwa Warszawskiego i 1815-1915 Królestwa Polskiego (gubernia suwalska). Balwierzyszki leżą na części Suwalszczyzny, która przypadła Litwie w 1918 roku, gdyż zdecydowaną większość ludności stanowili tu wówczas Litwini. Jednak tak nie było w 1880 roku, kiedy ukazał się w Warszawie 1 tom „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”; w haśle „Balwierzyszki” czytamy, że w 1859 roku mieszkało tu „644 Polaków, 65 Niemców i 525 żydów” – Litwinów tu wówczas nie było, bo wszyscy mieszkańcy-katolicy uważali się za Polaków, bo jak pisał zgodnie z ówczesną prawdą Adam Mickiewicz: „Litwin i Mazur bracia są; czyż kłócą się bracia o to, iż jednemu na imię Władysław, drugiemu Witowt? Nazwisko ich jedno jest, nazwisko Polaków”; 50 lat później Litwini, przez dziki nacjonalizm, który zalał XIX-wieczną Europę, jak również antypolską działalność wśród nich Rosjan i Niemców, nie chcieli już być braćmi dla Polaków. Tutejszy kościół katolicki ufundował w 1674 roku książę Jan Czartoryski. Właściciel Balwierzyszek Tadeusz Tyszkiewicz (1774-1852) był w 1806 roku dowódcą gwardii konnej Napoleona I, generałem brygady Księstwa Warszawskiego, senatorem Królestwa Polskiego (Kongresowego), w 1831 roku naczelnikiem polskiego Powstania Listopadowego na Litwie. W latach 1874-1918 w rękach Żółtowskich, kiedy to zostały skonfiskowane bez odszkodowania przez rząd litewski. Dwór klasycystyczny z XVIII w. Urodził się tu hrabia Włodzimierz Bem de Cosban (1889-po 1939), major 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich, literat i publicysta, kawaler Orderu Virtuti Militari, ożeniony z księżną Kirą Światopełk-Mirską.
BARWINISZKI, miejscowość w okręgu poniewieskim, koło Rakiszek. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 1 VIII do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim.
BEJNARÓW – Beinorava, wieś w okręgu szawelskim, koło Smilgów. Należał do Łopacińskich, a ostatnio mieli tu swoje folwarki Houwaldowie, Malińscy, Cieszewiczowie i Ludkiewiczowie. 1614-1713 był tu jeden z główniejszych polskich zborów kalwińskich na Żmudzi; z powodu zmniejszenia się liczby wiernych stał się filią zboru w Kiejdanach, a potem w Nowym Mieście.
BEJSAGOŁA – Baisogala, miasteczko w okręgu szawelskim. Parafię katolicką ufundował tu w 1539 roku król polski Zygmunt I Stary; nowy kościół p.w. Św. Trójcy z 1882 roku fundacji Władysława Komara. Prawa miejskie i herb nadał Bejsagole król Stanisław August Poniatowski w 1791 roku. Tutejszy duży majątek ziemski należał do polskich ziemian Horbowskich (II poł. XVII w.), Suchodolskich, Sylwestrowiczów ( II poł. XVIII w.), ks. Józefa Poniatowskiego, Pusłowskich, Chrapowickich oraz Komarów (ok. 1830-1940). W okresie międzywojennym litewska reforma rolna pozbawiła Komarów ziemi, pozostawiając tylko wzniesiony tu w stylu romantycznym i otoczony parkiem okazały pałac, który Komarowie ciągle rozbudowywali. Nowe malowidła w kopule wykonał w 1911 roku malarz Tadeusz Rostkowski z Warszawy, a westybul z klatką schodową dekorowały cenniejsze obrazy polskiej szkoły wileńskiej. Ostatniego właściciela Bejsagoły – Władysława Komara (1885-1941), okupanci sowieccy zesłali na Sybir w 1940 roku, gdzie zmarł. Na cmentarzu zachowało się jeszcze trochę grobów polskich, m.in. Maksymiliana Kierbedzia zmarłego w 1908 roku.
BERŻANY – Pesilenai, miejscowość w okręgu szawelskim, koło Użwentów. Dobra Górskich i od połowy XIX do I wojny światowej harbiów Czapskich; pałac zbudowany przez Adolfa Czapskiego w 1840 i przebudowany przez jego Syna Stanisława w latach 1885-87. Salę jadalną zdobiły cenne obrazy, m.in. portret króla polskiego Augusta II Sasa. Poza zbiorami sztuki i biblioteką było tu przechowywane cenne archiwum rodzinne berżańskiej linii Górskich.
BETYGOŁA - Betygala, wieś w okręgu kowieńskim, koło Rosieni. W 1416 roku pierwszy kościół wzniśli tu król Polski Władysław Jagiełło i książę Witold. W 1706 roku miejsce potyczki wojsk polskich ze szwedzkimi.
BIAŁOZORYSZKI - Belazariškis, miejscowość w okręgu kowieńskim, koło Rosieni. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863, doszło tu 20 XI do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim. Urodził się tu Adam Bitis (1836-1884 Paryż), bohaterski dowódca oddziału powstańczego na Żmudzi podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863-64 – „legenda Żmudzi”. Miał pod sobą 70 powstańców. Walczył wyjątkowo dzielnie pod Lenczami 1 IV1863, Wornianami 9 VI 1863, Modrogą 12 VII 1863, Mużolami 15 VIII 1863 i Noteniszkami 27 X 1863. Np. w walce pod Mużolami położył trupem 20 Rosjan sam nie straciwszy ani jednego żołnierza. Po powstaniu wyemigrował do Francji – Paryża, gdzie wspierali go książęta Czartoryscy.
BIELANISZKI, miejscowość w okręgu telszańskim, koło Telsz na Żmudzi. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863, doszło tu 12 IV i 28 IV do bitew powstańców z wojskiem rosyjskim.
BILLEWICZE – Biliunai, miejscowość w okręgu kowieńskim, koło Rosieni. Gniazdo rodzinne Billewiczów, spokrewnionych z Piłsudskimi; od 1850 roku końca XIX w. własność Piłsudskich, następnie Draszkowskich. Był tu dworek w stylu staropolskim z XVIII w. W „Potopie” (Warszawa 1886) Henryka Sienkiewicza jest to własność miecznika rosieńskiego Tomasza Billewicza. Billewicze dały schronienie Oleńce Billewiczównie po opuszczeniu Wodoktów i tu został pojmany Andrzej Kmicic po zdradzie króla przez przez Michała Wołodyjowskiego i jego chorągiew. Sienkiewiczowskie Billewicze były też miejscem krwawej bitwy partyzantów księdza Straszewicza z oddziałem szwedzkim kapitana Rossy, w wyniku której zostały doszczętnie wypalone. W 1831 roku, podczas polskiego Powstania Listopadowego 1830-31, Franciszek Billewicz dowodził oddziałem złożonym z 1.600 ludzi i 100 koni walcząc z Rosjanami o Rosienie, Poniewież, Wiłkomierz i Kowiany. Urodził się tu Antoni Kossakowski (1718-1786 Warszawa), polski poeta, tłumacz, od 1759 roku marszałek dworu prymasa Polski, abpa W. Łubieńskiego i od 1765 roku sekretarz Gabinetu Jego Królewskiej Mości, blisko związany z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim.
BIRSZTANY – Birštonas, miasteczko w okręgu kowieńskim, nad Niemnem. Kościół katolicki ufundował tu w 1643 roku król polski Władysław IV, a nowy w 1787 roku książę Kazimierz Sapieha. Birsztany są dzisiaj znanym i popularnym uzdrowiskiem (wody mineralne), a w okresie międzywojennym było ono uzdrowiskiem elity litewskiej. Polscy odegrali dużą rolę w powstaniu i rozwoju tego uzdrowiska. Wody mineralne odkrył tu w 1846 roku dr Benedykt Biliński. W 1852 roku M. Abicht, były profesor Uniwersytetu Wileńskiego, opisał miejscowe wody oraz dokonał ich chemicznego rozbioru. Pomóc w tym mieli także dr Powstański, inspektor zarządu lekarskiego oraz Justyn Kuszewicz, aptekarz. Rezultaty swoich dokonań Abicht przekazał Towarzystwu Lekarskiemu Wileńskiemu. Pierwszy zakład kąpielowy z 40 wannami wybudował w 1855 roku dr Biliński do spółki z Adamem Bartoszewiczem, właścicielem pobliskiej wsi Poniemonia. Szereg lekarzy polskich ordynowało w uzdrowisku Birsztany jak np.: Jan Sokołowski, Aleksandr T.W. Korewo, Anicet Renier, Stanisław K. Wikszemski, Benedykt Biliński, Ermin Andriolli, Roman Przybylski oraz Pawł A. Sawicki. Pierwsze o zdrojach birsztańskich pisały czasopisma warszawskie: jako pierwsza „Gazeta Codzienna Warszawska” nr 117, 258 i 259 z 1860 roku. Opisy uzdrowiska i pięknej birsztańskiej okolicy wyszły spod pióra Władysława Syrokomli (1823–1862), polskiego poety oraz Zygmunta Glogera (1845–1910), polskiego etnografa, archeologa, historyka. Do I wojny światowej pacjentami w zakładach birsztańskich byli głównie Polacy i Żydzi. Tutejszy kościół św. Antoniego Padweskiego zaprojektował polski architekt Wacław Michniewicz (zm. 1947). Miastem partnerskim Birsztan jest Żnin.
BIRŻE - Biržai, miasto na Litwie, w okręgu poniewiskim. 1492-1695 i od poł. XVIII do 1811 w rękach Radziwiłłów, następnie do 1940 także polskiej rodziny magnackiej – hrabiów Tyszkiewiczów (od 1860 siedziba Ordynacji Birżańskiej Tyszkiewiczów: 74 tys. dziesięcin ziemi i 15 740 poddanych). Radziwiłłowie wznieśli tu kościół katolicki w 1515 roku, nowy w 1691 roku Anna z Sanguszków Radziwiłłowa, a obecny z lat 1857–61 w stylu empire ufundował Jan Tyszkiewicz (spoczywają w nim członkowie rodu Tyszkiewiczów). Krzysztof Mikołaj Radziwiłł zbudował ufortyfikowany okazały zamek bastionowy pod koniec XVI w., przebudowy w 1659 roku przez Bogusława Radziwiłła w stylu „palazzo in fortezza”. W 1704 roku zamek zniszczony przez Szwedów, dotrwał do XX w. jako okazała ruina; starannie zrekonstruowany w latach 80. XX w. i przeznaczony na muzeum, w którym są przechowywane niektóre pamiątki i archiwalia Radziwiłłów i Tyszkiewiczów. Król Zygmunt III Waza w 1589 roku nadał Birżom miejskie prawa magdeburskie. Od 1584 roku do początków XX w. był tu ważny ośrodek polskiego kalwinizmu (kościół katedralny); polskie gimnazjum kalwińskie założone w 1620 roku; nie było tu litewskiej szkoły kalwińskiej ani litewskich nabożeństw. Tyszkiewicze wybudowali tu 1849-62 obszerny i elegancki pałac w stylu włoskiej willi, który przetrwał do dziś; w bibliotece pałacowej było 1262 starodruków polskich (książek wydanych przed 1800 r.) z 44 drukarni krajowych, m.in. polska Biblia Jakuba Wujka z 1584 roku. Jan Tyszkiewicz w latach 1857-61 wybudował nowy murowany w stylu empire kościół katolicki św. Jana Chrzciciela, w którym spoczywają członkowie rodu Tyszkiewiczów. W czasie wyprawy Napoleona do Rosji, grudniu 1812 roku w majątku Tyszkiewiczów w Birżach stacjonował sformowany w pobliskich Kupiszkach 17 Pułk Ułanów Księstwa Warszawskiego. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863, 7-9 V pod Birżami (Medejki 7 V, Świrpleny 8 V, Hudyszki 8 V, Sznurkiszki 9 V) doszło do serii bitew powstańców (oddział Z. Sierakowskiego) z wojskiem rosyjskim; zgrupowanie Zygmunta Sierakowskiego, próbowało przebić się do Kurlandii, gdzie oczekiwano na wylądowanie wyprawy morskiej z dostawą broni. Wojska powstańcze zmierzające do rejonu koncentracji w Medejkach, zostały rozbite przez wojska rosyjskie w tych bitwach; po bitwie jedynie partia ks. Antoniego Mackiewicza dalej prowadziła potyczki z Rosjanami. Klęska powstańców w bitwach pod Birżami oznaczała właściwie załamanie się Powstania Styczniowego 1863–64 na Litwie. Według bardzo tendencyjnego (antypolskiego) litewskiego spisu ludności w Birżach w 1923 roku mieszkało 225 Polaków; prawdziwie mogło tu mieszkać ok. 750 Polaków. Polskość Birż została zniszczona podczas rządów litewskich 1918-40 i sowieckich do 1991 roku. Pierwsza monografia Birż ukazała się w języku polskim: Eustachy Tyszkiewicz „Birże, rzut oka na przeszłość miasta, zamku i ordynacji” (Petersburg 1869). W tutejszym Muzeum Krajoznawczym są archiwalia związane z właścicielami tutejszego zamku – Radziwiłłami i Tyszkiewiczami. Miastami partnerskimi Birż są Tczew i Grodzisk Wielkopolski. Urodził się tu Włodzimierz Szyłkarski (1884-1960 Bonn), polski filozof i filolog klasyczny, wykładowca uniwersytetów w Dorpacie i polskiego w Wilnie 1919-20 oraz Kownie 1920-40, gdzie do 1924 roku był profesorem na Katedrze Języka Greckiego i Literatury (był m.in. lektorem języka polskiego); przez manifestowanie swego polskiego pochodzenia został odsunięty na tor boczny.
BIRŻYNIANY - Biržuvėnai, wieś w okręgu telszewskim, koło Telsz. Wieś wchodziła w skład dóbr stołowych Wielkich Książąt Litewskich, potem była własnością Woynów, a od 1670 do XX w. Górskich herbu polskiego Nałęcz, którzy wznieśli tu okazały dwór. W małym salonie do II wojny światowej zachowało się malowidło ścienne z 1764 roku z umieszczonym w dolnej części napisem „Theatrum życia ludzkiego”; pod napisami tytułowymi pod postaciami były dodane sentencje w języku polskim. Było tu wiele cennych pamiątek rodzinnych i dzieł sztuki, m.in. tabakierka z miniaturą Emilii Plater i umieszczonym w jej wnętrzu mechanizmem, grającym melodię „Jeszcze Polska nie zginęła” oraz zegar ze złoconego brązu i marmuru po Tadeuszu Kościuszce. Jest tu cmentarz ze starymi polskimi grobami.
BLINSTRUBISZKI – Blinstrubiškiai, wieś na Litwie, koło Rosień, w okręgu kowieńskim. Majątek należący do Burbów otrzymała w wianie Kazimiera Burbianka, wychodząc za mąż w 1844 roku za Cypriana Janczewskiego i w rękach Janczewskich pozostawał do II wojny światowej. Cyprian Janczewski (zm. 1853) był dawnym uczniem Adama Mickiewicza w Kownie i założycielem tajnej patriotycznej organizacji uczniowskiej „Czarnych braci“ w Krożach, za co został skazany przez władze carskie na śmierć, a po ułaskawieniu na zesłanie w głąb Rosji. W dworku z XVIII w. był portret Adama Mickiewicza pędzla Walentego Wańkowicza, który obecnie znajduje się w Muzem Narodowym w Krakowie. Urodzili się tu: Edward Janczewski-Glinka (1846-1918 Kraków), polski wybitny biolog, od 1875 profesor i 1901-02 rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności oraz Kazimierz Janczewski (1878-1959 Pruszków), ziemianin i polski działacz społeczny i gospodarczy oraz jeden z liderów mniejszości polskiej na Litwie Kowieńskiej, od 1919 roku wieloletni radny Kowna (jeden z 16 polskich radnych) i w 1925 roku przewodniczący rady miejskiej – za co został uwięziony przez władze litewskie, 1928-36 prezes Komitetu Polskiego na Litwie, w 1945 roku repatriował się do Polski.
BŁOGOSŁAWIEŃSTWO – Plokščiai, miejscowość w okręgu mariampolskim, koło Szak. 1807-1815 w granicach Księstwa Warszawskiego i 1815-1915 Królestwa Polskiego (gubernia suwalska). Dobra te należały do Tyszkiewiczów, Karpiów, ponownie Tyszkiewiczów, Pawłowskich i ostatnio do Strumiłłów. Był tu dwór staropolski z XVIII w. Urodził się tu Olgierd Chomiński (1884-1942), filolog, 1922-39 profesor filologii słowiańskiej na polskim Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie.
BOBCIN – Babtai, miasteczko na Litwie, w okręgu kowieńskim. Dawniej wieś polska. Tutejszy majątek ziemski należał do Szuksztów, Prozorów, potem Giedroyciów i ostatnio (do I wojny światowej) Tyszkiewiczów. W XVIII w. Giedroycie zbudowali tu pałac. Urodzili się tu: Romuald Tadeusz Giedroyć (1750-1824 Warszawa), książę, w stopniu generała uczestnik wojny polsko-rosyjskiej 1792 i powstania kościuszkowskiego 1794 – członek wileńskiej Rady Najwyższej Rządowej z ramienia Deputacji Polskiej w Paryżu (za sukcesy militarne otrzymał od Tadeusza Kościuszki pierścień Ojczyzna Obrońcy Swemu), w 1796 roku organizował akcję spiskową na Żmudzi, generał dywizji Królestwa Polskiego; Kunegunda Białopiotrowiczowa (1793-1883), polska pamiętnikarka, pisarka oraz Łucja Rautenstrauchowa (1798-1886 Puławy), polska pisarka, dramatopisarka i tłumaczka.
BOBTY – Babtai, miasteczko w okręgu kowieńskim. Jedna z polskich wiosek na Litwie Kowieńskiej do 1940, na tzw. Laudzie, zamieszkałej przez drobną szlachtę polską. Kościół katolicki św. Piotra i Pawła wzniesiony w 1672 roku do 1940 roku był parafią polską: w 1897 roku wśród 3371 parafian – 70% było Polakami; księgi parafialne były prowadzone do 1819 roku po łacinie, następnie po polsku i od 1920 muszą być prowadzone po litewsku. W gminie Bobty w 1923 roku mieszkało 3807 Polaków i tylko 1903 Litwinów. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863-64 władze carskie w 1863 roku aresztowały za działalność patriotyczną tutejszego proboszcza, ks. Mikołaja Petroszewicza. Zachował się m.in. polskojęzyczny grobowiec Jurewiczów na przykościelnym cmentarzu.
BOGDANISZKI – Bagdoniškis, miejscowość w okręgu poniewieskim, koło Abel. Własność polskiej rodzimy Römerów. Urodził się tu Michał Pius Römer - Mykolas Römeris (1880-1945), prawnik polsko-litewski, w 1914 roku żołnierz Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego, 1918-19 polski sędzia powiatowy w Bielsku Podlaskim. Od 1919 roku na Litwie Kowieńskiej, gdzie był m.in. profesorem i rektorem Uniwersytetu w Kownie, sędzią Sądu Kasacyjnego, wiceprzewodniczącym litewskiej Rady Państwa. Michał Romer był lojalny względem państwa litewskiego, lecz nie przestawał czuć się Polakiem; w 1906 roku pisał w „Gazecie Wileńskiej”, że „w zakresie kulturalno-narodowym jesteśmy synami narodu polskiego i tego pokrewieństwa naszego wyrzekać się nie będziemy”, a w prowadzonym przez siebie dzienniku (Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie) odnotował pod datą 23 kwietnia 1922 roku, że „jako Polakowi jest mi osobiście przykro słuchać napaści (nacjonalistów litewskich) na Polskę i Polaków”.
BOGUSŁAWISZKI – Bagaslaviškis, miasteczko w okręgu wileńskim, w regionie szyrwinskim, koło Giełwan. Prawa miejskie nadał Bogusławiszkom w 1790 roku król polski Stanisław August Poniatowski. Kościół katolicki ufundował tu w 1787 roku Ignacy Szwykowski.
BOJANY, teren dawnego folwarku w okręgu kowieńskim, nad Niewiażą, koło Poniewieżyka. Folwark należał do Tyszkiewiczów. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 11 VI do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim.
BOLNIKI - Balninkai, miasteczko w okręgu uciańskim, koło Moteli. Bolniki w 1546 roku otrzymały prawa miejskie od króla polskiego Zygmunta Augusta; odnowił je w 1792 roku król Stanisław August Poniatowski. Kościół katolicki pod wezwaniem polskiego świętego – Stanisława ufundował w 1773 roku Jan Zyberg; nowy – okazały z 1910 roku.
BOLSIE albo Bolsiany - Balsiai, wieś w okręgu kłajpedzkim, koło Szwekszni. Urodził się tu Andrzej Drukteyn (1796-1866 Rzym), polski bernardyn, za udział w polskim Powstaniu Listopadowym 1830-31 musiał opuścić Polskę, od 1845 roku przebywał we Włoszech, gdzie 1853-66 w Cori (k. Velletri) był głośnym spowiednikiem; zmarł w opinii świętości.
BOMBIENIKI - Bambininkai, miejscowość w okręgu olickim, koło Simna. 1807-1815 w granicach Księstwa Warszawskiego i 1815-1915 Królestwa Polskiego (Kongresówki). Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 5 VIII do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim; Rosjanie rozbili 500-osobowy oddział powstańcy.
BORDZIE – Bijotai, wieś w okręgu tauroskim, koło Skaudwili. Związana jest z życiem, twórczością i śmiercią Dionizego Paszkiewicza, którego dzisiaj Litwini, w szale lituanizowania nazwisk, nazywają Dionizas Poška (1757-1830), polsko-litewskiego pisarza, filologa, kolekcjonera i historyka (pisał swoje prace literackie i naukowe po polsku i litewsku); opracował m.in. słownik litewsko-polsko-łaciński (oparty na polskim słowniku Lindego). W 1812 roku we wnętrzu ogromnego dębu o nazwie Baublis zorganizował oryginalne muzeum pamiątek historycznych z czasów Rzeczypospolitej Obojga Narodów, które uwiecznił Adam Mickiewicz w „Panu Tadeuszu”.
BORKŁOJNIE – Barklainiai, wieś w okręgu poniewieskim, koło Remigoły. Okoliczne folwarki należały do Mickiewiczów, Czerniewskich i Szwojnickich. Przy kościele znajduje się cmentarz, na którym zachowały się dwa bardzo stare polskie nagrobki.
BOTOKI – Batakiai, miasteczko w okręgu tauroskim (Żmudź), koło Skaudwili. Kościół fundacji Stanisława Kieżgajły. Dobra tutejsze należały kolejno do Chrystowskich, Zbarskich (od 1585), Paców, Odachowskich i Mirskich.
BREWIKI – Brėvikiai, wieś na Litwie, na Żmudzi, w okręgu telszańskim. Do 1940 własność Narutowiczów. Urodzili się tutaj: Stanisław Narutowicz (1862-1932), brat prezydenta Rzeczypospolitej Polski Gabriela Narutowicza (1922), żonaty z Joanną Billewicz (1868–1948) – kuzynką marszałka Józefa Piłsudskiego, prawnik, ziemianin, działacz mniejszości polskiej na Litwie, w latach międzywojennych działający na rzecz pokojowego rozwiązania sporu polsko-litewskiego; oraz jego sym Kazimierz Narutowicz (1904-1987 Poznań), wychowanek polskiego gimnazjum w Kownie, inżynier agronom, działacz polityczny, łagiernik syberyjski.
BREZGIE – Berzgainiai, miejscowość w okręgu wileńskim, koło Żmujdek, w rejonie Wiłkomierza. Urodził się tu Konrad Kasperowicz (1878-po IX 1939), fizyk, przemysłowiec, działacz Polskiej Partii Socjalistycznej w Szwajcarii, wykładowca uniwersytetu we Fryburgu (Szwajcaria), przyjaciel Ignacego Mościckiego, późniejszego prezydenta Polski (1926-39), długoletni prezes Izby Przemysłowo-Handlowej w Gdyni.
BUDA - Būda, miejscowość w okręgu kowieńskim. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 20 VIII do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim.
BUKAŃCE – Bukonys, wieś w okręgu kowieńskim, koło Janowa. Kościół katolicki ufundował tu w 1790 roku jej dziedzic Józef Hopen. W 1897 roku wśród 1760 tutejszych parafian 60% było Polakami.
BUŁHAKOWSK – Bulakavas, wieś w okręgu olickim, koło Łozdzieji. Przez kilka wieków własność Naruszewiczów, od ok. 1800 roku Stanisława Karęgi, od 1845 Felicjana Bułharyna, a właścicielami w okresie międzywojennym byli Gawrońscy. Karęga wzniósł tu okazały klasycystyczny pałac, który przetrwał do dziś, jednak w sposób barbarzyński został przebudowany w okresie sowieckiej Litwy.
BUNDZISZKI – Bundziškės, miejscowość w okręgu mariampolskim, koło Kozłowej Rudy. Urodził się tu Edward Zdzisław Grabowski (1849-1912 Warszawa), polski krytyk i historyk literatury powszechnej, pedagog, członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, autor pierwszej w Polsce krytycznej analizy średniowiecznej literatury włoskiej, francuskiej i niemieckiej.
BURBISZKI – Burbiškis, wieś w okręgu szawelskim, koło Radziwiliszek. Tutejszy majątek w latach 1817-1941 należał do polskiej rodziny Bażeńskich, pochodzącej z Pomorza (część rodziny Bażeńskich przeniosła się na Litwę w XVII w., co jest kolejnym dowodem na to, że nie wszyscy Polacy na Litwie są pochodzenia litewskiego). Ich dwór był często miejscem spotkań intelektualistów i artystów polskich. Stąd tutaj w 1911 roku został wzniesiony w pięknym parku przez ówczesnego właściciela Burbiszek, Michała Bażeńskiego, pierwszy i jak dotychczas jedyny na Litwie Kowieńskiej pomnik Adama Mickiewicza, dłuta Kazimierza Ulańskiego (1878-1914) z pobliskiego Poniewieża, ucznia Konstantego Laszczki z Krakowa. Po II wojnie światowej Bażeńscy, czując się Polakami, zamieszkali w pojałtańskiej Polsce. Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości w 1991 roku mieszkający w Gnieźnie Adam Bażeński odwiedził Burbiszki i ojcowiznę-dworek przekazał miastu Radwiliszki, pod warunkiem, że zespół dworski będzie doprowadzony do dawnej świetności i udostępniony lokalnej społeczności, co nastąpiło. W dworku zostało urządzone małe muzeum rodziny Bażeńskich. Córka Michała Ignacego Bażeńskiego (zm. w 1902), Emilia Bażeńska (1881-1926), wyszła za mąż za Kornela Makuszyńskiego (1884-1953), późniejszego autora „120 przygód Koziołka Matołka” (1932), powieści obrazkowej należącej do kanonu polskiej literatury dziecięcej, i oboje mieszkali w Burbiszkach w latach 1913-14, a w latach 1922-25 często tu przyjeżdżali z Polski. Makuszyński podczas spędzonych tu wakacji w 1923 roku napisał poemat „Pieśń o ojczyźnie” (1924), za który w 1926 roku otrzymał nagrodę państwową. W Burbiszkach urodził się Antoni Longin Baranowski (1854-1924 Wilno), generał brygady Wojska Polskiego, zastępca dowódcy 1 Korpusu Wojsk Litwy Środkowej.
BUTRYMAŃCE - Butrimonys, miasteczko w okręgu olickim, koło Olity. W 1912 roku do parafii tutejszej należało 1905 Litwinów i 356 Polaków. Miejsce urodzenia Leona Kulikowskiego (1883- po 1936 Wilno), polskiego adwokata i polityka (PPS, BBWR) działającego przed I wojną światową i w okresie międzywojennym w Wilnie. 1917-18 prezes Polskiego Komitetu Ofiar Wojny w Petersburgu, 1920-21 radca prawny Komisji Rządzącej (polskiej) Litwy Środkowej w Wilnie.
BYSTRAMPOL - Bistrampolis, miejscowość w okręgu poniewiskim, 15 km. od Poniewieża. Przez trzy wieki i aż do 1940 roku własność polskiej rodziny Bystramów, która przybyła tu z Kurlandii; jest to jeden więcej dowód na to, że nie wszyscy Polacy na Litwie byli spolszczonymi Litwinami. Bystramowie wznieśli tu w latach 1845-50 klasycystyczny pałac; był tu m.in. portret króla Stanisława Augusta Poniatowskiego pędzla J.C. Lampiego. Pałac otacza park o powierzchni 8 ha. Do pałacu wiedzie aleja lipowa, u której w wylotu (ok. 500 m od dworu) znajduje się niewielki cmentarzyk z rodzinnymi grobami Bystramów. W 1925 roku rząd litewski skonfiskował bez odszkodowania wielkie dobra Bystramów, pozostawiając im w Bystrampolu tylko 84 ha ziemi wraz z pałacem. W 1945 roku wszyscy Bystramowie po 300-letnim pobycie na Litwie wyjechali do Polski. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 30 VII do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim.
CHRZCZENISZKI albo Krzyczeniszki – Krikštėnai, wieś w okręgu wileńskim, w rejonie Wiłkomierza. Na przełomie XVIII i XIX w. była własnością księdza Franciszka Ksawerego Bohusza (zm. 1820), współpracownika A. Tyzenhauza, prezydenta Trybunału Cywilnego w Wilnie, prałata i koadiutora wileńskiego, przeciwnika Targowicy, który brał udział w przygotowaniach do powstania kościuszkowskiego na Litwie w 1794 roku (wywieziony przez Rosjan do Smoleńska), 1803-04 generalnego wizytatora szkół polskich na Litwie, następnie działającego w Warszawie, gdzie zmarł. Od ks. Bohusza dobra te nabył pochodzący z Pomorza Bagniewski (co po raz kolejny dowodzi, że nie wszyscy Polacy na Litwie byli pochodzenia litewskiego), a od niego Julian Pomarnicki, którego synowie sprzedali je ok. 1880 roku. W Muzeum Narodowym w Krakowie jest rysunek pałacu w Chrzczeniszkach Napoleona Ordy z ok. 1875 roku.
CHWAŁOJNIE – Kolainiai, miasteczko w okręgu szawelskim, koło Użwend. Od 1512 roku były własnością Adamkowiczów. Jan Adamkowicz w 1750 roku cały swój majątek zapisał polskim karmelitom trzewiczkowym. Po śmierci Jana w 1763 roku karmelici przejęli majątek Adamkowiczów (300 włók w 16 miejscowościach) i założyli tu klasztor, którego pierwszym przełożonym został ksiądz Benedykt Pawłowicz. Karmelici prowadzili tu w latach 1797-1835 polskie gimnazjum, do którego zapisało się w pierwszym roku 287 chłopców, a w roku następnym już 400. W 1835 roku szkołę zrusyfikowano, i jeszcze tego samego roku, zapewne z braku uczniów, zlikwidowano. Klasztor zamknęły władze carskie w 1864 roku w ramach represji po polskim Powstaniu Styczniowym 1863-64. Sprowadzono tu wówczas kolonistów rosyjskich z Syberii, w 1867 roku kościół pokarmelicki przerobiono na cerkiew, a miasteczko nazwano Błagoweszczenskoje. Podczas kolejnej akcji rządu litewskiego we współpracy z Kościołem litewskim wymierzonej w zorganizowaną społeczność polską na Litwie Kowieńskiej w 1923 roku, został tu zesłany na przymusowe osiedlenie polski patriota, ksiądz Polikarp Maciejowski (zm. 1966), prefekt polskiego gimnazjum w Kownie i współorganizator polskiego życia społecznego w Kownie. Władze litewskie i kościelne nie pozwoliły mu nigdy na powrót do Kowna; niebawem został zesłany do pobliskich Wydsogów, gdzie musiał przebywać do końca życia.
CYTOWIANY - Tytuvėnai, miasteczko na Litwie, w okręgu szawelskim. Do 1623 roku właścicielami Cytowian byli Wołłowicze, do 1806 roku Radziwiłłowie, do 1866 roku Przeciszewscy i jako ostatni Romerowie. Hieronim Wołłowicz, starosta generalny żmudzki, ufundował i wybudował tu kościół i klasztor (1614-39) dla sprowadzonych w 1613 roku polskich bernardynów z Wilna (przynależni do prowincji polskiej), należący dzisiaj do cennych zabytków na Litwie ze względu na wystrój wnętrza (ołtarze, obrazy, nagrobki, m.in. renesansowy Hieronima Wołłowicza z 1640 r.); pochowano tu wielu przedstawicieli szlachty polskiej; od 1802 bernardyni prowadzili polską szkołę parafialną; w klasztorze cytowiańskim szlachta żmudzka podpisała akt przystąpienia do Powstania Listopadowego 1830-31, a dwóch tutejszych zakonników (Benedykt Misiewicz i Daniel Jawgiel) wzięło udział w powstaniu; bernardyni cytowiańscy wzięli również aktywny udział w Powstaniu Styczniowym 1863-64: odczytano z ambony manifest Rządu Narodowego w Warszawie, a kapelanami oddziałów powstańczych zostali Bazyli Dmochowski i Bonawentura Zagórski; klasztor zamknęli Rosjanie w 1864 roku w ramach represji po tym powstaniu (do Rosji wywieziono cenną biblioteką zakonną - 1694 tomy – głównie starodruki). W czasie tego powstania doszło pod Cytowianami 7 kwietnia 1863 do bitwy 250 powstańców z wojskiem rosyjskim, w której zginął naczelnik wojenny powiatu rosieńskiego Zygmunt Cytowicz (1833-1863). Do walk z Rosjanami doszło tu także 6 czerwca 1863 i 2 stycznia 1864. Na cmentarzu groby powstańców oraz mauzoleum Romerów. Ostatni właściciel Eugeniusz Romer (1871–1943) był także właścicielem uzdrowiska w Cytowianach; był on żonaty ze znaną malarką polską Zofią Dembowską-Romer (1885-1972), absolwentką m.in. Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie. Ich syn Andrzej ukończył polskie gimnazjum w Poniewieżu. Po wybuchu I wojny światowej, w 1915 roku przechowywane tutaj archiwum rodzinne z księgami inwentarzowymi z czasów Radziwiłłów przewieziono do Biblioteki Krasickich w Warszawie, a w 2007 roku Romerowie przekazali swoje bogate i cenne archiwum rodzinne Bibliotece Narodowej w Warszawie. Cenną bibliotekę zagrabili komuniści litewscy w 1940 roku. Miastem partnerskim Cytowian jest Miastko w woj. zachodniopomorskim. Urodził się tu Antoni Mackiewicz (1826-1863), polski ksiądz katolicki, inicjator i jeden z bohaterów Powstania Styczniowego 1863 na Litwie, organizator i dowódca oddziału partyzanckiego, który brał udział w dziesiątkach potyczek. Ujęty przez Rosjan, został w Kownie stracony przez powieszenie 16 grudnia 1863.
CZABISZKI – Ćiobiśkis, wieś w okręgu wileńskim, w rejonie szyrwinckim. Była dziedzictwem rodziny Szwykowskich, od których nabył ją Jan Chryzostom Piłsudski w 1815 roku, fundator tutejszego kościoła parafialnego św. Jana Chrzciciela (w kościele jest jego portret). Zachował się pałacyk Szwykowskich, którego projekt wykonał znany architekt wileński Wawrzyniec Gucewicz. W rękach Piłsudskich był on do końca XIX w. Uratowane przez Stefana Dominika Piłsudskiego (zm. 1944) archiwum Piłsudskich z Czabiszek przechowywane jest dzisiaj w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie.
CZEKISZKI – Čekiškė, miasteczko w okręgu i rejonie kowieńskim. W 1897 roku wśród 4460 tutejszych katolickich parafian 35% było Polakami.
CZERWONY DWÓR - Raudondvaris, osiedle w rejonie kowieńskim, położone na zachód od Kowna u zbiegu rzek Niemna i Niewiaży. Po bitwie pod Grunwaldem zamek tutejszy został przebudowany i stał się własnością króla Władysława Jagiełły. W 1549 roku król polski Zygmunt August podarował zamek swojej żonie, którą była Barbara Radziwiłłówna. Po jej śmierci zamek popadał w ruinę; odbudowany w XVII w. przetrwał do dzisiaj. Ziemie tutejsze należące pierwotnie do Radziwiłłów, wraz z zamkiem od XVI w. były w rękach Gintowt-Dziewałtowskich, ponownie Radziwiłłów, Worłowskich, Zabiełłów, a od lat 20. XIX w. (kupił je Benedykt Tyszkiewicz) i do I wojny światowej w rękach Tyszkiewiczów. Po I wojnie światowej majątek został przejęty bez odszkodowania przez rząd litewski, rozparcelowany, a w zamku umieszczono szkołę i przytułek. Zamek został wybudowany przez Dziewałtowskich na przełomie XVI i XVII w. Po pożarze w 1831 roku Benedykt Tyszkiewicz dokonał gruntownej przebudowy zamieniając go w wielką rezydencję w stylu renesansowo-neogotyckim; pałac zbudowany jest z czerwonej cegły i stąd nazwa miejscowości. Rezydencja znana była z niezwykłej kolekcji dzieł sztuki i malarstwa: m.in. obrazy Leonarda da Vinci, Caravaggia, Rubensa, Bernardina Luni, Buido Reni, Bernardo Bellotto, Giuseppe Salvatiego i Andrea del Sarto; w głównej sali na piętrze eksponowany był wielki obraz Jana Matejki „Batory pod Pskowem” (obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie). Po wybudchu I wojny światowej w 1914 roku Tyszkiewiczowie zgromadzone tu dzieła sztuki i część biblioteki (10 000 tomów) wywieźli do Białej Beskidzkiej w Krakowskiem. Rezydencja zachowała się w dobrym stanie do współczesnych czasów. W pałacu jest dzisiaj eksponowanych wiele poloników, w większości skradzionych właścicielom przez władze sowieckiej Litwy, m.in. obrazy, pasy słuckie, grafika, cenna biblioteka. Inną ważną budowlą w mieście jest kościół Św. Teresy ufundowany przez Benedykta Tyszkiewicza według projektu Anichiniego (odbudowany w XX wieku) z ołtarzem Andriolli i z nagrobkami rodziny Tyszkiewiczów, w tym piękny pomnik hrabiny z Wańkowiczów Tyszkiewiczowej z białego marmuru, rzeźbiony we Florencji. W 1897 roku wśród 4132 tutejszych parafian 40% było Polakami. W Czerwonym Dworze urodzili się: Marian Bielecki (1876-1912), polski działacz socjalistyczny, publicysta i Stanisław Bańkowski (1910-1983 Warszawa), polski dziennikarz, redaktor naczelny „Życia Warszawy”, korespondent Polskiej Agencji Prasowej (PAP) w Londynie i dyrektor PAP.
CZUDERYSZKI – Čiuoderiškėse, miejscowość w okręgu mariampolskim, koło Mariampola. Urodził się tu Mikołaj Akielewicz, Mikołaj Akełajtis, Mikalojus Akelaitis (1829-1887), wydawca książek w języku litewskim, poeta i tłumacz z litewskiego na polski i odwrotnie. Był synem chłopa zesłanego na Sybir za udział w polskim Powstaniu Listopadowym 1830-31. Jako Litwin z urodzenia był zwolennikiem jedności polsko-litewskiej i działaczem polsko-litewskim. Był prawdziwym przedstawiciel dużej grupy mieszkańców Litwy przed I wojną światową, którzy określali siebie jako „gente Lithuanus, natione Polonus” – pochodzenia litewskiego a polskiej narodowości. Współpracował z polsimi gazetami: „Gazetą Codzienną” i "Kurierem Wileńskim". Autor m.in. pamfletu w języku polskim pt. „Rodacy, Gdzie tylko polskie biją serca a cześć dla wielkich idei nie zagasła, gdzie wiara w przyszłość i prawa Polski nie straciła mocy narodowego dogmatu” (Paryż 1869).
CZYSTA BUDA - Čysta Būda, miejscowość w okręgu mariampolskim, koło Kozłowej Rudy. Litewska nazwa tej miejscowości wskazuje na jej polskie pierwotne nazewnictwo. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 2 II do pierwszej w powiecie sejneńskim bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim: Rosjanie rozbili oddział Karola Jastrzębskiego; zginęło 22 powstańców.

Marian Kałuski
(Nr 107

Wersja do druku

Lubomir - 29.03.15 19:49
Po przeczytaniu pracy Pana Mariana Kałuskiego można dojść chyba do jednego wniosku, potrzebna jest od zaraz Polsko-Litewska Komisja d/s Rewindykacji. O zwrot polskich nieruchomości powinni występować legalni spadkobiercy obrabowanych obywateli Polski. Obywateli z terenów Litwy Zachodniej, Środkowej i Żmudzi. Tą własność Polacy powinni odzyskać podobnie, jak powinni odzyskać dobra skonfiskowane polskim organizacjom, na mocy Dekretów Hermana Goeringa. Oczywiście wszystko może być możliwe, gdy do walki o stan polskiego posiadania, przystąpią polscy prawnicy na całym świecie.

Jan Orawicz - 29.03.15 1:24
Wspaniały materiał poznawczy! Szczególnie dla nas Polaków powojennego
okresu,kiedy to nie było wolno nauczycielom historii wykładania dziejów
Kresów Wschodnich RP,które sobie - bezkarnie siła przywłaszczył Kraj Rad.
Drogi Panie historyku, dla mnie i wielu takich jak ja, Pan odkrywa perły
naszej historii, skrywane latami przez naszego wschodniego kolosa,który
po prostu siłą, wydarł nam szmat naszej rdzennej ojczyzny. A naszą wiedzę o tym, wschodni kolos, traktuje jako sianie wrogości do niego!! To nazywa
jączeniem przyjaznych z nim stosunków,które wypływają od niego,prosto
z Moskwy. Ostatnio nawet car Putin, tak się wnerwił,że wnet na Warszawe puścił bomby "A". Zbójowi nie wolno mówić,że jest faktycznie zbójem,który
okrada sąsiadów z ich naturalnych dóbr,a jeszcze zabija,jak bronią swej ziemi.
Na silniejszych od siebie nigdy się nie rzuci. Oto humanizm naszego sasiada,
od którego bywają wschody słońca.
Serdecznie pozdrawiam, z dalszymi
wyrazami współczucia w Pana żałobie
po śmierci Mamusi. Znam ten żal,bo
go przezywałem po smierci Mamy i
Ojca. A miałem Kochanych Rodziców,
a zarazem Wielkich Polków,którzy za
Polskę zostali skierowani do Obozu
Śmierci. Ale na szczęście już było
za póżno na naszą wywózke do
Majdanka.

Wszystkich komentarzy: (2)   

Publikowane komentarze są prywatnymi opiniami naszych Czytelników. Gazeta Internetowa KWORUM nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

19 Marca 1542 roku
Urodził się Jan Zamoyski, kanclerz wielki koronny, założył w 1580 r. miasto Zamość (zm. 1605)


19 Marca 1981 roku
Milicja i SB brutalnie interweniowały wobec delegatów NSZZ Solidarność, podczas sesji w Bydgoszczy


Zobacz więcej