Środa 20 Listopada 2019r. - 324 dz. roku,  Imieniny: Edyty, Rafała

| Strona główna | | Mapa serwisu 

dodano: 23.08.19 - 22:38     Czytano: [500]

Polska Litwa Kowieńska (4)


STRAWA – Strėva, krótka rzeka na Litwie, dopływ Niemna. 2 lutego 1348 roku miała nad zamarzniętą Strawą w okolicy Żyżmorów miejsce przegrana przez Litwinów (9 tys. ludzi) bitwa z Zakonem Krzyżackim (4 tys. ludzi pod dowództwem wielkiego komtura Winrycha von Kniprode). Poległo w niej 6000 Litwinów, czyli 2/3 całego stanu wojska. Straty strony litewskiej wyniosły 6000 zabitych, czyli 2/3 całego stanu wojska, w tym książęta Narymunt i Monwid. Natomiast wojska krzyżackie straciły tylko 60 ludzi, w tym 8 rycerzy zakonnych. Olgierd i Kiejstut zdołali ujść z pola. Po tej porażce Kiejstut, który był panem tych ziem (księstwo trockie) oraz Grodna, zwrócił się do króla polskiego Kazimierza Wielkiego z prośbą o pośrednictwo i poparcie u papieża w sprawie przyjęcia chrztu przez Litwę, do czego jednak nie doszło, gdyż król akurat wówczas wyruszył z wojskiem do Lwowa w celu utrwalenia na Rusi Czerwonej polskiego panowania. W 1348 roku miała nad zamarzniętą Strawą w okolicy Żyżmorów miejsce przegrana przez Litwinów (9 tys. ludzi) bitwa z Zakonem Krzyżackim (4 tys. ludzi pod dowództwem wielkiego komtura Winrycha von Kniprode). Poległo w niej 6000 Litwinów, czyli 2/3 całego stanu wojska. Straty strony litewskiej wyniosły 6000 zabitych, czyli 2/3 całego stanu wojska, w tym książęta Narymunt i Monwid. Natomiast wojska krzyżackie straciły tylko 60 ludzi, w tym 8 rycerzy zakonnych. Olgierd i Kiejstut zdołali ujść z pola. Po tej porażce Kiejstut, który był panem tych ziem oraz Grodna, zwrócił się do króla polskiego Kazimierza Wielkiego z prośbą o pośrednictwo i poparcie u papieża w sprawie przyjęcia chrztu przez Litwę, do czego jednak nie doszło, gdyż król akurat wówczas wyruszył z wojskiem do Lwowa w celu utrwalenia na Rusi Czerwonej polskiego panowania. 14 sierpnia 1358 roku w Grodnie podpisał z piastowskim księciem mazowieckim Siemowitem III akt rozgraniczenia rubieży państwowych Księstwa Mazowieckiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pogańska Litwa żyła z rozboju – najazdów grabieżczych na ziemie polskie i ruskie. Kiejstut brał udział w dwóch wyprawach łupieżczych do Małopolski. W 1370 roku wykorzystując śmierć Kazimierza Wielkiego zorganizował najazd na Mazowsze pod wodzą Olgierda – na sanktuarium świętokrzyskie zagarniając bogate łupy i biorąc w niewolę tysiące uczestników odbywającego się tam odpustu. W 1376 roku Kiejstut wraz z Lubartem zajął Włodzimierz Wołyński niszcząc tam wznoszony przez Kazimierza Wielkiego murowany zamek. Druga wyprawa – pod wodzą samego Kiejstuta – dotarła aż pod Tarnów. Litewscy rabusie-bandyci zniszczyli po drodze wiele wiosek i miasteczek. W 1381 roku wystąpił przeciw synowi Olgierda, wielkiemu księciu (Władysławowo) Jagielle, opanował Wilno i przejął władzę wielkoksiążęcą, w 1382 roku obalony przez Jagiełłę, od 1385 króla Polski, i zgładzony. Córka Kiejstuta Danuta Anna (ok. 1358 - 1424), w 1373 roku wyszła za mąż za piastowskiego księcia mazowieckiego Janusza, któremu wniosła w wianie grody w Drohiczynie, Mielniku i Brześciu wraz z okolicznymi ziemiami. Została najprawdopodobniej pochowana w kolegiacie św. Jana Chrzciciela w Starej Warszawie. Opisana jako księżna Anna Danuta w powieści Krzyżacy (1900) Henryka Sienkiewicza, gdzie była opiekunką Danusi Jurandówny. Inna jego córka - Elżbieta (ok. 1302-1364), od 1316 roku była żoną Wacława, piastowskiego księcia płockiego, a Eufemia (ok. 1314/1317–1341) od 1331 roku żoną Bolesława Jerzego II (ok. 1310-1340), księcia halicko-wołyńskigo w latach 1325-40, który był najstarszym synem piastowskiego księcia mazowieckiego Trojdena I i jego żony Eufemii, siostra księcia kujawskiego i późniejszego króla Polski Władysława I Łokietka.

SUBOCZ – Subãčius, miasteczko w okręgu poniewieskim, w rejonie kupiszeckim. W okresie I Rzeczypospolitej Subocz był starostwem niegrodowym dzierżawionym m.in. przez Dusiackich, hrabiów Platerów, Borowswkich.Pierwszy kościół katolicki ufundował tu w 1590 r. Król Zygmunt III Waza, kamień węgielny pod nowy wmurował w 1882 r. ks. Andrzej Dulski, dziekan wiłkomierski, a wybudowany kościół poświęcił w 1885 r. Ks. Michał Chodorowicz, proboszcz i dziekan poniewieski; kaplice należące do parafii subockiej fundowali w: bibajlach w 1682 r. Tyszkiewicze, Peliszach w 1763 r. Kołyszkowie, Popilach Billewicze. Pobliskie dobra Pelisze przez kilka wieków były własnością Fergissów, a w 1800 r. drogą spadku przeszły na Antoninę Anforowiczową, a potem na jej wnuka Witoilda Hopenna/Hoppenów. Pochodzenia irlandzkiego rodzina Fergissów, przybyła do Polski z powodu prześladowań religijnych w ich kraju w dobie reformacji. Ulgała polonizacji. Znana była głównie na Litwie. Poniemoń, który do połowy XVIII w. był własnością Tyszkiewiczów, przeszedł na własność Fergissów. Józef Fergiss rotmistrz upicki, krojczy kowieński był w 1794 r. pełnomocnikiem władz powstania kościuszkowskiego na powiat Kowno. Jego syn Konstanty był oficerem wojsk Księstwa Warszawskiego, następnie Królestwa Polskiego (Kongresówki). Z rodziny tej pochodził Edward Fergiss (1803-1853), który po wybuchu Powstania Listopadowego w 1830 r. zdezerterował w wojska rosyjskiego, a po jego upadku był emigrantem polskim we Francji. Z Francji udał się w świat i na wyspie Guadelupie był adiutantem gubernatora, admirała Arnous-Dessausays. Związał się tam z baronem Thierry i wraz z nim udał się na wyspy Pacyfiku. Przybyli na wyspę Nuka-Hiva (markizy), gdzie Thierry ogłosił się jej królem, a Fergus został jego szefem sztabu, a w latach 1844-49 był sędzią pokoju na wyspie Tahiti. Z kolei Hoppenowie przybyli do Polski z Inflant lub z Holandii za Wazów, dziedziczyli swe dobra na obszarze Litwy kowieńskiej, w powiatach poniewieskim i wilkomierskim. Ulegli także polonizacji. Z tego rodu pochodził m.in. Jerzy Hoppen (1891 Kowno – 1969 Toruniu), polski malarz, grafik, pedagog, historyk sztuki i konserwator, twórca graficznej "Szkoły wileńskiej", a po wojnie profesor Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

SUGINTY - Suginčiai, wieś w okręgu uciańskim, koło Malat. W XVIII w. były to główne dobra Ronikierów, pochodzenia niemieckiego (pochodziła z księstwa meklemburskiego) polskiej rodziny szlacheckiej (hrabiowskiej) herbu Gryf, która przybyła na Żmudź w 2 poł. XVII w. i osiedliła się w powiecie szawelskim (Szawle). Ród Ronikierów był skoligacony poprzez małżeństwa z przedstawicielami następujących polskich rodów: hr. Badeni, hr. Bnińscy, Brzozowscy h. Belina, Burdziccy h. Syrokomla, bar. Bystramowie, Charewiczowie, Chrzanowscy h. Poraj, Ehrlichowie, Iwanowiczowie, Jackiewiczowie, Komarowie h. własnego, Kruszewscy h. Abdank, Lewanidow, ks. Lubomirscy, Meduscy h. Ostoja, Miączyńscy h. Suchekomnaty, Mierzejewscy h. Szeliga, Narbutt h. Trąby, Niemojowscy h. Wieruszowa, Niezabytowscy h. Lubicz, Oborscy h. Roch II, O’Brien de Lacy, Oppermanowie, Orłowscy h. Lubicz, Ostrowscy h. Korab, hr. Plater-Zyberk, Podhorodeńscy h. Korczak, Podlewscy h. Poraj, Sedivy, Sierakowscy h. Ogończyk, Sieńkiewiczowie h. Leliwa, hr. Starzeńscy, Szczawińscy h. Prawdzic, Szułdrzyńscy, Szustrowie, Szydłowscy h. Lubicz, Ulaniccy h. własnego, Węcławowiczowie h. Wadwicz, hr. Wołłowiczowie, Zbijewscy h. Rola i hr. Żółtowscy. Podobnie chyba wszystkie rody szlacheckie na późniejszej Litwie Kowieńskiej były skoligacone z „czystej krwi” rodami polskimi i przez to, jak również przez zaadoptowany polski język i polską kulturę, były polskimi rodami. Krwi litewskiej było w nich niewiele, a często wcale jej nie było. Pierwotne posiadłości Ronikierów na Żmudzi, zostały uzyskane drogą koligacji. Wyszły z ich rąk w większości, m.in. ich główna siedziba Suginty na przełomie XVIII/XIX w. Ostatni przez nich dzierżawiony majątek na Litwie – w Chwejdanach przekazał władzom w 1852 r. hr. Adam Ronikier i przeniósł się do Warszawy; poza Królestwem Polskim Ronikierowie mieli majątki na Wołyniu (do 1939 r.), Ukrainie i Małopolsce. Właścicielami Sugintów byli następnie w latach 1795-1881 Michałowscy, a po nich Piłsudzcy. W 1884 r. na tutejszym cmentarzu została pochowana matka marszałka Józefa Piłsudskiego – Maria Piłsudzka. Po śmierci Marszałka 12 maja 1935 r., 1 czerwca 1935 r. jej zwłoki ekshumowano i złożono tymczasowo w kaplicy kościoła św. Teresy w Wilnie. 12 maja 1936 trumnę ze zwłokami uroczyście złożono w krypcie mauzoleum na cmentarzu Na Rossie. Obok trumny złożono kryształową urnę z sercem Józefa Piłsudskiego. Na cmentarzu jest sporo polskich grobów z XIX w. z trudno już do odczytania napisami na pomnikach (np. Rozalia Burowa z Rudominów, Władysław i Józef Dowborowie, grób rodziny Gajdamowiczów, Franciszek Ikupsewicz, Weronika Kamińska, Floreta Koselska, ? Małecki, Dominik Małecki, Hipolit Putna, Justyn i Elżbieta Turka). Tutejszy kościół pw. Ukrzyżowania Jezusa Chrystusa, będący filią parafii uciańskiej, ufundowali Michałowscy. Wśród księży tu pracujących kilku miało wybitnie polskie nazwiska i prawdopodobnie byli Polakami: Józef Urbanowicz 1807, Ignacy Rudnicki 1849-51 (benedyktyn z Traszkun), Franciszek Krupowicz 1858-59, Aleksander Benedyktowicz 1866-69, Antoni Rogoziński 1908-12 i Adolf Bielski 1912-50 (polskiego pochodzenia).

SUWALSZCZYZNA - SUWALSZCZYZNA LITEWSKA - Suvalkija: Suwalszczyzna to kraina historyczna, która obejmuje swym zasięgiem tereny północno-wschodniej Polski (część województwa podlaskiego położona na północ od Biebrzy) - 3886 km² (co stanowi 32% powierzchni całej historycznej Suwalszczyzny; po stronie polskiej są Suwałki, Augustów i Sejny), którą zamieszkuje ok. 184,5 tys. mieszkańców (2010), w tym tylko 5-6 tys. Litwinów, znacznie większą część należącą do Republiki Litewskiej (na zachód Niemna aż do rosyjskiego obwodu kaliningradzkiego i południe od Niemna – do granicy z Polską; po stronie litewskiej są: Mariampol, Władysławów, Kalwaria i Wyłkowyszki) – około 8,1 tys. km², którą zamieszkuje ok. 185 tys. mieszkańców, w tym ok. 4,5 tys. Polaków i najmniejszą część położoną na zachód od Niemna (do ujścia Łosośny i na odcinku około 6 km na zachód od tej rzeczki) znajdującą się na Białorusi, w rejonie Sopoćkiń: przed wojną część powiatu augustowskiego - ponad 450 km² i 9 tys. mieszkańców, po dziś dzień głównie Polaków (przed wojną 15 tys. mieszk.). Łącznie ta kraina historyczna obejmuje nieco ponad 12 550 km². Granica polsko-litewska na Suwalszczyźnie została wytyczona przez francuskiego dowódcę Ferdinanda Focha 26 lipca 1919 r. jako granica kompromisowa pomiędzy Polską a Litwą. Obecną granicę polsko-białoruską na odcinku suwalskim wytyczył samowolnie Stalin w 1945 r., ignorując fakt, że rejon Sopoćkiń był po polskiej stronie tzw. Linii Curzona i że był zamieszkały w zdecydowanej większości przez Polaków.
W średniowieczu – do 1283 r. Suwalszczyznę zamieszkiwali Jaćwingowie, lud bałtyjski, blisko spokrewniony z Prusami i Litwinami (czasem uważany za jedno z plemion pruskich), zamieszkujący Jaćwież (Sudowię) leżącą obecnie w większości na terenie północno-wschodniej Polski. Posługiwali się językiem jaćwińskim (jaćwieskim) lub dialektem języka pruskiego. (Wikipedia) Nie byli to więc Litwini, a Suwalszczyzna historyczną ziemią litewską. Co ich łączyło z Litwinami to pogaństwo i łupieżcze – barbarzyńskie najazdy na ziemie polskie i ruskie oraz Zakonu Krzyżackiego. Najeżdżali – często z Litwinami - Mazowsze i ziemię lubelską, niszcząc, paląc i mordując wszystko po drodze oraz uprowadzając w niewolę tysiące ludzi. Polscy książęta nieustannie walczyli z nimi, aż w końcu postanowiono wytępić ich co jednego. Stało się to w 1283 r. podczas krucjaty przeprowadzonej przez rycerstwo polskie, ruskie i krzyżackie. W latach 1283-1422 ziemie pojaćwingowskie, w tym Suwalszczyzna były bezludne. Pokojem melneńskim w 1422 r. podzielono je między Królestwo Polskie, zakon krzyżacki i Wielkie Księstwo Litewskie, które było w unii z Polską od 1385 r. Po tym pokoju zapoczątkowane zostało ponowne zasiedlenie terenów Jaćwieży. Suwalszczyznę od północy zaczęli zasiedlać Litwini, tylko dzięki unii z Polską, a od południa Polacy. Później w części litewskiej także zaczęli mieszkać Polacy. Do III rozbioru Polski w 1795 r. cała Suwalszczyzna wchodziła w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego (województwo trockie). W latach 1795-1807 należała do Prus, 1807-15 do Księstwa Warszawskiego i w latach 1815-1915 była w granicach Królestwa Polskiego (Kongresówki), złączonego z Rosją, a potem wchodzącego w skład Rosji. Wraz z polską Ziemią Łomżyńską tworzyła województwo augustowskie ze stolicą w Suwałkach, przemianowane w 1837 r. na gubernię augustowską. W 1867 r. gubernię podzielono na dwie części – nowo utworzona gubernia suwalska, istniejąca do 1915 r., objęła tereny współczesnej Suwalszczyzny – część polską i litewską. Gubernia suwalska miała powierzchnię 12 550 km² i zamieszkiwało ją 582 913 osób (według spisu rosyjskiego z 1897 r.) oraz była podzielona na powiaty: Augustów (1898 km kw., 79 214 mieszk.), Suwałki (1380 km kw., 92 910 mieszk.) – dzisiaj w Polsce, Sejny (2128 km kw., 81 924 mieszk.) – dzisiaj po połowie w Polsce i na Litwie, Mariampol (2042 km kw., 114 262 mieszk.), Władysławów/Nowe Miasto (1663 km kw., 67 295 mieszk.), Kalwaria (1246 km kw., 70 425 mieszk.) i Wyłkowyszki (1190 km kw., 76 883 mieszk.) – dzisiaj na Litwie. Zamieszkiwało ją w 1910 r. 648 100 osób. Była jedyną gubernią na terenie Królestwa Polskiego o ludności w większości niepolskiej. Według spisu ludności z 1897 r. zamieszkiwało ją 304 tys. Litwinów (52%), 134 tys. Polaków (23%), 59 tys. Żydów (10%), 30 tys. Niemców (5%) 27 tys. Białorusinów i 24 tys. Rosjan. Była to jedyna gubernia w Królestwie Polskim, w której Polacy stanowili mniejszość ludności; w dodatku większość Polaków mieszkała w powiatach suwalskim, augustowskim i sejneńskim. Jednak do wszystkich – tak carskich, sowieckich i obecnych rosyjskich spisów ludności należy z wielką ostrożnością, gdyż Rosjanie popierali nacjonalistów litewskich w ich walce z Polakami na Litwie. Np. według rosyjskiego spisu ludności z 1897 r. w powiecie sejneńskim Polacy stanowić mieli tylko 22,9% ludności (18 754 osób), podczas gdy Litwini 59,7% ludności (48 867 osób). Tymczasem niemiecki spis ludności z 1916 r. wykazał w tym powiecie, że Litwini stanowili 51% ludności, a Polacy 43,3% ludności.
W latach 1799-1818 obszar Suwalszczyzny należał do utworzonej w okresie pruskim katolickiej diecezji wigierskiej, zaś w latach 1818-1925 do diecezji augustowskiej (sejneńskiej) z siedzibą w Sejnach, pokrywającej się z obszarem woj. augustowskiego. Kanonicznie należała ona do metropolii warszawskiej i do lat 70. XIX w. miała charakter polski. Do 1893 r. wszyscy biskupi byli Polakami jak również chyba wszyscy księża, seminarium duchowne w Sejnach było polskie, w kościołach nabożeństwa odprawiane były po polsku i nikt z Litwinów wówczas przeciwko temu nie protestował. W 1921 r. diecezja została podzielona granicą państwową na część polską (diecezja łomżyńska 1925) i litewską (diecezja w Wyłkowyszkach 1926). Suwalszczyzna polska i litewska brały udział w polskich powstaniach narodowych Listopadowym 1831 i Styczniowym 1863. Największą bitwą Powstania Listopadowego na Suwalszczyźnie litewskiej była bitwa pod Mariampolem, stoczona 22 kwietnia 1831 r. przez oddziały powstańcze Antoniego Puszeta (na przełomie marca i kwietnia 1831 r. wzniecił powstanie w obwodzie mariampolskim), Karola Szona i Józefa Szperlińskiego z przeważającymi siłami rosyjskimi. W Justianowie koło Kopciowa także na Suwalszczyźnie litewskiej 23 grudnia 1831 r. zmarła w wyniku odniesionych ran w walce bohaterka tego powstania, polska hrabianka Emilia Plater. W pobliskim Kopciowie znajduje się jej grób. Z kolei podczas Powstania Styczniowego 1863 stoczono na Suwalszczyźnie kilkanaście bitew po stronie polskiej i litewskiej, m.in. pod Olitą 6 czerwca, Prenami 20 czerwca, Szakami 29 września i Wyłkowyszkami 10 października 1863 r. W 1870 w ramach represji carskich po powstaniu pozbawiono praw miejskich 7 miejscowości po stronie polskiej i 8 po stronie litewskiej: Łoździeje, Simno, Olitę, Wisztyniec, Ludwinów, Sereje, Pilwiszki i Sudargi. Wcześniej, bo 12 sierpnia 1861 r., a więc przed wybuchem Powstania Styczniowego 1863, na krańcach Suwalszczyzny litewskiej w Aleksocie, leżącej po polskiej stronie rzeki Niemen, i w Kownie po litewskiej stronie rzeki, które to miejscowości łączył most, odbyła się jedna z największych manifestacji patriotycznych w porozbiorowej Polsce: kilkadziesiąt tysięcy Polaków i Litwinów wzięło udział w Manifestacji Jedności Rzeczypospolitej Obojga Narodów zorganizowanej dla uczczenia unii w polsko-litewskiej zawartej w Krewie w 1385 r. Wkrótce po Powstaniu Styczniowym 1863 r. z tego powodu i właśnie tutaj władze carskie rozpoczęły wśród Litwinów siać w sposób zorganizowany nienawiść do Polaków, a po latach zaczęto zbierać wśród Litwinów pierwsze antypolskie zbiory.
Zaraz po zdławieniu Powstania Styczniowego 1863-64, władze carskie postanowiły rozbić przyjaźń polsko-litewską. Chodziło im o osłabienie żywiołu polskiego na ziemiach litewskich, gdyż uważały, że Polacy są dla nich groźniejszym przeciwnikiem niż Litwini. Rozpoczęły ten proces od Suwalszczyzny. Brutalnie walcząc z Polakami i polskością na Suwalszczyźnie i na Litwie, zaczęli jednocześnie faworyzować tu Litwinów, aby zantagonizować ich z Polakami. W 1866 r. wprowadzono do szkół ludowych na Suwalszczyźnie język litewski, założono litewskie gimnazjum w Mariampolu i seminarium nauczycielskie w Wejwerach, ustanowiły stypendia dla Litwinów na uniwersytetach w Moskwie i Petersburgu, licząc na zbliżenie kulturalne wykształconych Litwinów z Rosjanami, katolickie seminarium duchowne zostało zlituanizowane (doszło do tego, że antypolscy Litwini byli księżmi w parafiach czysto polskich), wprowadzano język litewski do nabożeństw (po raz pierwszy w kościele w Wiejsiejach w 1870 r. przez księdza współpracującego z władzami rosyjskimi) jednocześnie likwidując polskie nabożeństwa także w parafiach, w których duży odsetek stanowili Polacy (dochodziło do bójek parafian narodowości polskiej i litewskiej), od 1893 r. biskupami sejneńskimi byli Litwini i kuria biskupia była obsadzona duchownymi litewskimi (był w niej tylko 1 Polak – ks. Romuald Jałbrzykowski, późniejszy arcybiskup wileński 1926-55), Litwinów dopuszczono do niższych urzędów oraz stanowisk nauczycieli. Jednocześnie władze carskie robiły wszystko, aby zohydzić Litwinów do Polaków. Caratowi udało się to w 102 procentach. Z Suwalszczyzny wyszli najbardziej zagorzali wrogowie Polski i Polaków wśród Litwinów. Wśród nich prym wiedli księża! (L. Mitkiewicz), którzy na każdym kroku łamali Chrystusowe przykazanie miłości bliźniego. To na Suwalszczyźnie wychował się a następnie działał m.in. szatan w ludzkim ciele – ksiądz (!) Mykolas Krupavičius (1885-1970 Chicago), wychowanek polakożerczych szkół – w Wejwerach i seminarium duchownego w Sejnach. Jako poseł na Sejm litewski w Kownie w 1921 r. nazwał Polaków na Litwie „wszami narodu litewskiego”, zachęcał innych posłów litewskich do bicia posłów polskich (1922), w 1923 r., jako minister rolnictwa, był odpowiedzialny za przeprowadzenie antypolskiej reformy rolnej w bardzo radykalnej postaci (m.in. bez jakiejkolwiek kompensaty), co doprowadziło do pauperyzacji polskiego ziemiaństwa na Litwie i ogólnego zubożenia społeczności polskiej w tym kraju. Potem ponownie na Suwalszczyźnie wykładał w seminarium duchownym w Wyłkowyszkach, szkoląc kleryków na polakożerców, w latach 1933-35 był proboszczem w Wejwerach, a później do 1942 r. w Kalwarii, gdzie o każdej porze dnia był gotowy do pogromu mieszkających tam Polaków, z błogosławieństwem swego biskupa Antanasa Karosasa z Wyłkowyszek (1910-47). Takich „księży”-polakożerców było na Litwie setki!
Podczas I wojny światowej, cała Suwalszczyzna w latach 1915-19 znajdowała się w rękach Niemców pod zarządem Ober-Ost i pozostała pod nim do połowy 1919 r. Nie została włączona do Królestwa Polskiego, powołanego przez Niemcy i Austrię w 1916 r. bowiem Niemcy miały inne zamiary do tej ziemi. Na początku 1918 r. Niemcy planowały przyłączenie Suwalszczyzny do Rzeszy pod nazwą Nowe Prusy Wschodnie (Neue Ostpreussen), powołując urząd pełnomocnika Rzeszy na Litwie w osobie Ludwiga Zimmerle (S. Buchowski). Wojnę Niemcy przegrały i plan ten stał się nieaktualny. Wówczas Niemcy postawiły na powstanie państwa litewskiego, licząc na to, że będzie ono pod ich kontrolą i prowadziło antypolską politykę, wspierającą antypolską politykę niemiecką. Podczas okupacji niemieckiej na Suwalszczyźnie powstał Komitet Obywatelski kierowany przez syna tej ziemi - pochodzącego z Kalwarii Walerego Romana (1877-1952 Warszawa, prawnik, działacz państwowy i społeczny II Rzeczypospolitej, wojewoda poleski 1921-22, 1921 do 3 maja 1922), a 20 kwietnia 1922 r. delegat rządu polskiego na Litwę Środkową – Wilno i Wileńszczyznę 1922-24, senator RP 1928-35), który niósł pomoc materialną dla potrzebujących jej Polaków oraz stawał w obronie Polaków przed gwałtami Niemców i nacjonalistów litewskich. Po przegranej przez Niemcy I wojny światowej 11 listopada 1918 r., już 13 tego miesiąca z inicjatywy przedstawicieli społeczeństwa polskiego powstała w Suwałkach Tymczasowa Rada Obywatelska Okręgu Suwalskiego (TROOS). 15 listopada 1918 r. Tymczasowa Rada zawarła z niemieckimi władzami okupacyjnymi porozumienie o tworzeniu i przejęciu administracji w polskiej części Suwalszczyzny. Należy bowiem zaznaczyć, że zdaniem okupacyjnych władz niemieckich południowa Suwalszczyzna była bezspornie polską ziemią (S. Buchowski). Gdyby to było dzisiaj Polska mogłaby domagać się włączenia do niej całej Suwalszczyzny, chociaż jej północną część zamieszkiwali głównie Litwini na tej samej zasadzie na jakiej dzisiaj twierdzi się, że zamieszkały przez Rosjan Krym ma należeć do Ukrainy, gdyż był w granicach sowieckiej Ukrainy. Polska nie chciała całej Suwalszczyzny, a tylko te obszary, które zamieszkiwali w większości Polacy. Litwini natomiast chcieli przyłączenia do Litwy całej Suwalszczyzny – wraz o obszarami zamieszkałymi głównie przez Polaków, na których w ogóle nie było Litwinów. Np. w powiecie augustowskim stanowili zaledwie 0,2% ogółu ludności według rosyjskich danych, a w Sejnach, o które toczyli największe walki, wśród 3754 mieszkańców w 1897 r. było zaledwie 149 Litwinów i 1521 Polaków. Na punkcie tego miasteczka mieli i ciągle mają paranoję! Także w Sejnach grudniu 1918 r. utworzona została polska Rada Obywatelska, która swoją działalnością objęła polską, czyli południową część powiatu wraz z gminami Kopciowo, Łoździeje i Wiejsieje, w których także powstała polska administracja. Jednocześnie do akcji przejmowania władzy w polskiej części Suwalszczyzny włączyły się władze w Warszawie, wysyłając do powiatów sejneńskiego, augustowskiego i polskiej części sejneńskiego komisarzy cywilnych. Przyłączenia do polskiej części Suwalszczyzny domagali się mieszkańcy przygranicznych miejscowości Lubowa i okolicznych wsi z powiatu kalwaryjskiego i Wisztyńca i okolicznych wsi z powiatu wyłkowyskiego, w których przeważała ludność polska. Z winy Litwinów, którzy chcieli przyłączenia całej Suwalszczyzny do Litwy, wybuchł ostry spór polsko-litewski o przynależność tej ziemi. Wsparło Litwinów – nacjonalistyczny rząd litewski w Kownie niemieckie dowództwo wojskowe, które w lipcu 1919 r. wycofując wojska z Suwalszczyzny i Litwy pozwoliło im zająć polską Suwalszczyznę. Litwini 19 lipca 1919 r. zajęli Sejny wraz z Ziemią Sejneńską, a 21 lipca ustanowili litewską administrację w Suwałkach i jednocześnie zapoczątkowali prześladowanie Polaków, którzy stanowili wraz z Żydami prawie całą ludność miasta – Litwinów tu prawie nie było. Zajęcie polskiej części Suwalszczyzny przez Litwinów rozpoczęło polsko-litewskie walki dyplomatyczne i zbrojne o granicę na Suwalszczyźnie. Do sporu została wciągnięta Ententa w Paryżu. Z jej upoważnienia francuski dowódca Ferdinand Foch 26 lipca 1919 r. wytoczył jako kompromisowa pomiędzy wcześniejszymi propozycjami Ententy i żądaniami polskimi kompromisową tzw. Linię Focha, będącą linią demarkacyjną, mająca rozdzielić wojska polskie i litewskie. Linia ta rozpoczynała bieg od granicy Prus Wschodnich, w pobliżu miasteczka Wisztyniec, zostawiając je po stronie litewskiej, następnie na południowy wschód do miejscowości Berżniki, pozostawiając je po stronie polskiej podobnie jak Suwałki, Krasnopol i Sejny oraz Augustów, a stamtąd do Niemna. Po stronie litewskiej pozostały w większości polskie okolice Wisztyńca, Lubowa, Kopciowa, Łoździej i Wiejsiej, natomiast po stronie polskiej rejon Puńska zamieszkały w większości przez Litwinów. Litwini w zasadzie odrzucili tę linię demarkacyjną, nie przestrzegając warunków porozumienia. Bowiem litewska administracja choć opuściła znaczną część polskiej Suwalszczyzny, nie wycofała swych wojsk i administracji z Sejn i terenów aż po rzekę Czarna Hańcza. Wobec lokalnej polskiej ludności Suwalszczyzny Litwini i wojsko litewskie dopuszczali się gwałtów, grożąc nawet rzezią Polaków. Szereg Polaków aresztowano i wywieziono do więzień/obozów w Łoździejach, Mariampolu i Kownie. Józef Zubowicz – jeden z uwięzionych, któremu udało się uciec z więzienia w Łoździejach, widział, jak zastrzelono młodego chłopaka, któremu przedtem odcięto rękę i wsadzono mu do gardła. Jeszcze gorzej traktowano Polaków w przygranicznych terenach po litewskiej stronie Linii Focha w obawie, że będą walczyli o przynależność ich do Polski. W okolicach Łoździej, Serej, Kopciowa, Lejpun, Simna i Olity prawie wszystkie majątki ziemskie większej i mniejszej własności polskiej tam będące ograbiono, a ich właściciele, którzy nie zdołali się ukryć, zostali aresztowani lub uprowadzeni (S. Buchowski). Polacy stanowiący na Ziemi Sejneńskiej większość mieszkańców zaprotestowali przeciwko zagarnięciu przez Litwinów tej polskiej ziemi i ich gwałtom dokonywanym na ludności polskiej, chwytając za broń. W nocy 22/23 sierpnia 1919 r. doszło do powstania przeciw Litwinom zorganizowanego przez miejscową Polską Organizację Wojskową. Opanowano Sejny, a potem przejściowo także Kopciowo, Wiejsieje i Łoździeje. Powstańcy wypędzili z Ziemie Sejneńskiej litewskich intruzów. Przy Polsce – przez wolę i wielką determinację ich mieszkańców pozostały do wojny z bolszewikami w 1920 r. Wisztyniec i Lubowo. Litwini ciągle atakowali obie miejscowości, szczególnie Lubowo. Kopciowo natomiast znalazło się ostatecznie po litewskiej stronie Linii Focha, co z bólem serca zaakceptowała strona polska, pragnąc możliwie jak najszerzej akceptować Linię Focha. Jednak jego i okolicznych wsi ludność polska nie chcąc zaakceptować litewskiej okupacji, utworzyła tzw. Republikę Kopciowską, która pod przywództwem Adolfa Bóbki istniała do później jesieni 1919 r., walcząc zbrojnie z Litwinami (S. Buchowski).
Wykorzystując trudne położenie militarne Polski podczas wojny z bolszewikami w 1920 r., Litwini z pomocą bolszewików, z którymi militarnie współpracowali w dziele zniszczenia niepodległego państwa polskiego, 19 lipca 1920 r. ponownie zajęli Sejny, a także Augustów. Po brawurowym zwycięstwie Wojska Polskiego nad bolszewikami w bitwie nad Wisłą w połowie sierpnia 1920 r., w końcu sierpnia na Suwalszczyznę przybyła silna Grupa Operacyjna Wojska Polskiego. Litwini przestraszyli się i po pertraktacjach wycofali się za Linię Focha. Gdy wydawało się, że sprawa jest unormowana wojska litewskie ponownie przekroczyły tę linię i zaczęły podsuwać się w kierunku na Suwałki i Augustów, zajmując na początku września ponownie Sejny. Zakończenie otwartych walk polsko-litewskich przyniosła największa i najkrwawsza bitwa, która rozegrała się między obu wojskami 22 września 1920 r. Był to „produkt uboczny” polskiej pogoni za wycofującą się z ziem polskich Armią Czerwoną. Planując uderzyć na jej oddziały od tyłu – przed Niemnem, oddziały polskie musiały przejście przez terytorium Litwy – jej sojusznika w tej wojnie. Zajęły Sejny i stąd po koncentracji wojska polskiej Północnej Grupy Uderzeniowa (Manewrowa) 2 Armii, po dokonaniu przejścia przez terytorium litewskiej południowej Suwalszczyzny ruszyły w kierunku mostu na Niemnie w Druskienikach, zadając dotkliwy cios małej armii litewskiej: Litwini stracili 1700 żołnierzy w większości poddających się do niewoli i 12 dział, kilkuset poległo i odniosło rany. Straty Polaków wyniosły zaledwie 20 zabitych i 70 rannych. Litwini zostali trwale wyparci za Linię Focha, która po dziś dzień jest granicą polsko-litewską. Jedynie w 1945 r. komuniści litewscy namawiali Stalina, aby przyłączył Ziemię Sejneńską do Litwy, jednak Stalin na to nie przystał. W okresie międzywojennym, za czasów Litwy Kowieńskiej i w okresie sowieckiej Litwy (do 1990 r.) Litwini spowodowali prawie całkowite wytępienie Polaków na litewskiej Suwalszczyźnie.
Na Suwalszczyźnie Litewskiej, jednak nie wiadomo dokładnie w jakiej miejscowości, urodziło się szereg znanych Polaków – ludzi, którzy zapisali się w historii Polski lub narodu polskiego, m.in.: Julian Aleksa (1857- 1891 Warszawa), polski lekarz, nawiązał kontakt z II Proletariatem w Warszawie i mieszkając w graniczącym z Niemcami Władysławowie w latach 1887-89 brał udział w przemycaniu przez granicę nielegalnych publikacji, a kiedy następnie mieszkał w Aleksocie pod Kownem na jego adres nadchodziła korespondencja partyjna, aresztowany 23 III 1891 i osadzony w Cytadeli warszawskiej, w czasie śledztwa ciężko zachorował i zmarł; Tekla Biesiekierska (1801-1850 Warszawa), współpracowała z prasą warszawską, powieściopisarka (powieści Rozalia i Anusia… (1844), Przybrana córka (1844), Wdowa sierżanta (1845); Antoni Bukaty (1808-1876 Paryż), filozof, historyk, inżynier, uczestnik Powstania Listopadowego 1830-31 (brał udział w bitwie pod Grochowem), po którym emigrował do Francji, gdzie nawiązał się z Hotelem Lambert ks. Adama Czartoryskiego, przejściowo był w Kanadzie, gdzie kierował budową linii kolejowych, zwolennik, tłumacz i popularyzator filozofii J.M. Hoene-Wrońskiego, autor „Hoene-Wroński i jego udział w rozwinięciu ostatecznym wiedzy ludzkiej” (1844); Stanisław Dobkiewicz (1872-1933), ukończył gimnazjum w Mariampolu i Instytut Górniczy w Petersburgu, inżynier górniczy, inspektor kopalń węgla Towarzystwa Kopalń i Zakładów Hutniczych Sosnowieckich, specjalista do walki z ogniem na kopalni; Karol Jastrzębski (1805-1863), oficer wojska rosyjskiego, uczestnik powstania dekabrystów w 1825 r., zesłany do karnych batalionów na Kaukazie, zwolniony w 1840 r. wziął w dzierżawę majątek w Wielkiej Kirsnie koło Kalwarii na Suwalszczyźnie litewskiej, po wybuchu Powstania Styczniowego 1863 zebrał kilkunastu ochotników i połączył się z grupą partyzancką R. Błońskiego i J. Piotrowskiego w rejonie Mariampola, komisarz powstańczy guberni augustowskiej mianował go dowódcą wszystkich sił powstańczych w tym rejonie (200 ludzi), słabo jednak uzbrojonych, który rozbili Rosjanie 2 lutego; Stefan Marian Strzemieński (1885 - 1955 Wielka Brytania), generał brygady Wojska Polskiego, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej 1920 - dowódca 2 Brygady Jazdy, po wojnie m.in. dowódca VIII Brygady Jazdy w Białymstoku, XII Brygady Kawalerii w Ostrołęce, I Brygady Kawalerii w Warszawie i jednocześnie pełniący obowiązki dowódcy 2 Dywizji Kawalerii w Warszawie, 6 listopada 1930 r. przyjął od pułkownika dyplomowanego Bolesława Wieniawa-Długoszowskiego obowiązki komendanta garnizonu i placu miasta stołecznego Warszawy (do 30 listopada 1932).

SYŁGUDYSZKI - Saldutiškis, miasteczko na Litwie, na Auksztocie, położone w okręgu uciańskim, w rejonie uciańskim, ok. 90 km na północny wschód od Wilna i 20 km na południowy wschód od Uciany.
Początki miejscowości sięgają XVIII w. i związane są z dworem należącym do rodziny Jałowieckich. Ostatnim właścicielem dworu i majątku był urodzony tutaj polski ziemianin, agronom, dyplomata Mieczysław Jałowiecki.
Początki miejscowości sięgają XVIII w. i związane są z dworem należącym do rodziny Jałowieckich. Ostatnim właścicielem dworu i majątku był urodzony tutaj polski ziemianin, agronom, dyplomata Mieczysław Jałowiecki (1876–1962 pod Londynem). Był dyplomowanym agronomem (Politychnika Ryska), dyplomatą, synem generała Bolesława Jałowieckiego i Anieli z Witkiewiczów (najmłodszej siostry Stanisława Witkiewicza, rodzonej ciotki Witkacego), przed I wojną światową marszałkiem szlachty powiatu święciańskiego, 1903-18 radcą Ministerstwa Rolnictwa w Petersburgu, konsulem do spraw rolnictwa Rosji w Niemczech, dyrektorem Towarzystwa Akcyjnego Północnego Rosyjskiego Handlu Zewnętrznego i Towarzystwa Rosyjsko-Bałtyckiego, członkiem Wileńskiego Banku Ziemskiego, Rady Rosyjsko-Angielskiej Izby Handlowej i Wydziału Żeglugi Morskiej Centralnego Komitetu Przemysłowego w Petersburgu, właścicielem majątków ziemskich w Syłgudyszkach i Otulanach na Litwie oraz, w okresie międzywojennym, majątku Kamień w Wielkopolsce, w odrodzonej Polsce 1919-20 delegatem Rządu Polskiego w Gdańsku, w czasie II wojny światowej i po niej politykiem i działaczem społecznym na emigracji w Anglii, autorem prac na temat gospodarki rolnej, wspomnień o swojej pracy w dyplomacji II RP oraz dziejach ziemiaństwa polskiego, m.in.: „Dawne Wilno i ludzie zapomniani” (Londyn 1955), „Wizerunki dworów polskich” (zbiór 1500 akwarel autorstwa Mieczysława Jałowieckiego, Londyn), „Wspomnienia, raporty i sprawozdania z Gdańska (1919-1920)” (Gdańsk 1995), „Na skraju imperium” (Warszawa 2000), „Gaudeamus - Szkice z lat minionych” (Warszawa 2002), „Wolne Miasto” (Warszawa 2002), „Requiem dla ziemiaństwa” (Warszawa 2003). Urodził się tu także Bolesław Jałowiecki (1846-1918), ojciec Mieczysława, polski ziemianin, inżynier wojskowy, polityk, w 1906 r. wybrany do I rosyjskiej Dumy Państwowej (parlamentu) z guberni wileńskiej, członek Koła Polskiego w Dumie. Na wzgórzu, niedaleko rynku, stoi popadający w ruinę dziewiętnastowieczny zespół dworski - dawna siedziba rodu Jałowieckich, których groby znajdują się na cmentarzu na południowym krańcu miejscowości. Na południe od miejscowości znajdował się drewniany budynek stacji kolei wąskotorowej linii Święciany - Poniewież w stylu zakopiańskim projektu sławnego Stanisława Witkiewicza (1899).

SZADÓW – Šeduva, miasto w okręgu szawelski, koło Radziwiliszek. Do 1795 roku Szadów i okoliczne majątki należały do królów polskich (ekonomia królewska); W 1766 r. starostwo szadowskie zostało wydzierżawione Jerzemu Dettlof Flemingowi, wojewodzie pomorskiemu, a sejm warszawski 1773-75 oddał je na dziedzictwo księciu Kazimierzowi Poniatowskiemu (było jego własnością do 1798 r.). Pierwszy kościół został tu założony między 1512 a 1529 rokiem; obecny barokowy konsekrował w 1649 r. biskup wileński Jerzy Tyszkiewicz. Prawa miejskie i herb nadał Szadom 25 czerwca 1654 r. król Jan Kazimierz; herb nawiązuje do herbu rodu Gonzagów (Maria Gonzaga była żoną Jana Kazimierza), z tym, że czarny orzeł Gonzagów został zastąpiony białym orłem polskim. W 1792 r. król Stanisław August Poniatowski zwolnił z poddaństwa mieszkańców Szadów. 1705-1769 była tu misja polskich jezuitów. Od 1795 do 1915 r. Szadów był pod zaborem rosyjskim. Do Powstania Listopadowego 1830-31 była tu polska szkoła, która miała 96 uczniów. Mieszkańcy miasta wspierali to i kolejne polskie powstanie narodowe w 1863 r. Według rosyjskiego spisu ludności z 1897 r. w Szadowie mieszkało 390 Polaków; natomiast według antypolskiego litewskiego spisu ludności z 1923 r. w mieście nie było ponoć ani jednego Polaka! A przecież rosyjski spis ludności także zaniżał liczbę Polaków na Litwie. Koło Szadowa urodził się Jan Antoni Poszakowski (1684-1757 Nieśwież), jezuita, teolog, historyk, wydawca kalendarzy, profesor Akademii Wileńskiej, rektor kolegiów jezuickich w Słucku i Nieświeżu, autor licznych książek i publikacji na tematy religijne i innowierców, uznany za jednego z pierwszych popularyzatorów wiedzy historycznej w Rzeczypospolitej, autor prac o historii reformacji: „Historia Luterska...” (1745), „Historia Kalwińska” (cz. 1-3, 1747-49), od 1735 r. wydawał w Wilnie i Warszawie pierwsze w Polsce „Kalendarze polityczne” (wydał 20 kalendarzy).

SZAKI - Šakiai, miasto w okręgu mariampolskim. W 1719 roku zbudowano tu kościół katolicki, a w 1776 roku na prośbę księcia Michała Czartoryskiego nadano miejscowości prawa miejskie (za zgodą króla Stanisława Augusta Poniatowskiego). Za zgodą księcia zaczęli się tu osiedlać Żydzi i Niemcy-ewangelicy (od 1842 r. był tu kościół ewangelicki). Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 29 września do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim. Mieszkał tu w latach 1889-93 i praktykował jako lekarz Wincenty Józef Kudyrko (1858-1899), polsko-litewski działacz, który dzisiaj jest znany z litewska jako Vincas Kudirka; założył tu polską czytelnię i orkiestrę. Według rosyjskiego tendencyjnego spisu ludności w Szakach w 1897 roku miało mieszkać zaledwie 40 Polaków; jeszcze bardziej tendencyjny litewski spis ludności przeprowadzony w 1923 roku nie wykazał ani jednego Polaka w Szakach. Miastem partnerskim Szaków jest Gołdap. W Szakach urodzili się: Jan Lucjan Jastrzębski (1883 – zm. po IX 1939), inżynier, pułkownik służby saperów Wojska Polskiego, przed bitwą warszawską z bolszewikami w 1920 r. umacniał przyczółek warszawski, dyrektor naukowy i komendant Oficerskiej Szkoły Inżynierii w Warszawie, szef wydziału fortyfikacji w Departamencie Inżynierii Ministerstwa Spraw Wojskowych oraz Zygmunt Kęstowicz (1921-2007 Warszawa), polski popularny aktor teatralny, telewizyjny i filmowy, występujący na scenach teatrów: Lutnia w Wilnie (1940-45), Miejskiego w Białymstoku (1945-47), Kameralnego T.U.R. w Krakowie (1947-48), Dramatycznego w Krakowie (1948-50), oraz warszawskich: Polskiego (1950-52), Narodowego (1952-56), Ludowego (1952-57), Komedia (1957-60), Polskiego (1960-62), Klasycznego (1962-65), Polskiego (1965-66), Dramatycznego (1966-85) i Ochoty (1985-90).

SZAŁTUPIE - Šaltupis, wieś na Litwie, w okręgu kowieńskim, koło Pren, na części litewskiej Suwalszczyzny. Za czasów I Rzeczypospolitej dobra tutejsze należały do dóbr stołowych królów polskich. W latach 1807-15 w granicach Księstwa Warszawskiego, potem do 1915 r. Królestwa Polskiego (Kongresówki). Po upadku Polski w 1795 r. i do pierwszej połowy XIX w. majątek Szałtupie (560 ha) należał do Pusłowskich (nabył go Wojciech Jan Pusłowski); był dzierżawiony przez Szuksztów polskiego herbu Pobóg. Oprócz majątku w Szałtupie Wojciech Pusłowski na terytorium Litwy Kowieńskiej miał majątki w: Tauroginach, Wielonie, Wiżunach i Żyżmorach. Pusłowscy, od 1869 r. hrabiowie, nie byli pochodzenia litewskiego. Ich gniazdem rodzinnym było Polesie, gdzie mieli najwięcej majątków. Pochodzili z Białej Rusi/Wielkiego Księstwa Litewskiego jednak od bardzo dawna czuli się Polakami i w życiu etnicznych ziem polskich oraz narodu polskiego odegrali bardzo znaczącą i pożyteczną rolę. Na przykład mieli pałace w Warszawie, Krakowie (w którym umieścili swoją bardzo bogatą i cenną kolekcję sztuki – dziś własność narodu polskiego), Natolinie, Królikarni, majątki na ziemiach polskich, byli zasłużonymi działaczami gospodarczymi i kulturalnymi. Czy Szukstowie byli litewskiego pochodzenia trudno powiedzieć; możliwe, że tak. Herbarz polski (Lwów 1854) Hipolita Stupnickiego wymienia dwóch Szuksztów polskiego herbu Pobóg (ponoć z czasów Bolesława Chrobrego): Piotra, sędziego ziemskiego żmudzkiego i Zygmunta, podczaszego kijowskiego, a więc związanego z ziemią ukrainną Rzeczypospolitej. W każdym bądź razie w XIX w. była to polska i patriotyczna rodzina (Adolf Szukszta z powiatu rosieńskiego, Antonina Szukszta z Kowna i Bernard Szukszta z Litwy brali udział w Powstaniu Styczniowym 1863 na terenie Litwy) i dzisiaj internetowa Wikipedia polska wymienia kilka znanych osób żyjących w Polsce mających to nazwisko, m.in. Janusza Szuksztę – szachistę, mistrza krajowego, olimpijczyka z Monachium 1972, Elżbietę Borkowską-Szukszta – aktorkę tetralną i filmową czy Olga Szukszta - manager, Axa - GoldenLine.pl w Warszawie itd. Natomiast litewska Wikipedia nie wymienia ani jednego Litwina o nazwisku Szukszta (w pisowni litewskiej).
Po powrocie z zesłania w głębi Rosji za udział w Powstaniu Styczniowym 1863, odkupił majątek w Szałtupie od Pusławskich w 1868 r. Emil Gieysztor, były właściciel Zabieliszek koło Kiejdan (skonfiskowanych przez carat). Emil Gieysztor mógł kupić ten majątek, gdyż znajdował się on na terenie Królestwa Polskiego, gdzie byli powstańcy styczniowi mogli się osiedlać (nie mogli osiedlać się na Kresach skąd pochodzili). Był on wielkim patriotą polski. Biblioteka w jego szałtupskim dworze miała głównie klasyków polskich oraz zbiór stale prenumerowanych czasopism warszawskich: „Bluszcz”, „Kłosy”, „Biesiada Literacka” i in. W salonie wisiały chorągwie polskie i haftowany orzeł (R. Aftanazy). Litwini podczas antypolskiej reformy rolnej okroili majątek do 300 ha. Ostatnim – do 1940 r. jego właścicielem był Stefan Gieysztor. Podczas niemieckiej okupacji Litwy w czasie II wojny światowej był tu w latach 1942-44 ciężki obóz koncentracyjny dla Polaków z Wilna i Wileńszczyzny, założony przez Niemców, w którym role strażnicze pełnili Litwini; komendantem obozu był sadysta Algirdas Petronis, który z lubością pastwił się nad więzionymi tu polskimi księżmi z Wilna, m.in. nad ks. Michałem Klepaczem (1893-1967), profesorem Seminarium Duchownego w Wilnie, a po wojnie biskupem łódzkim, który był najbardziej szykanowany i prześladowany z wszystkich księży polskich tu więzionych. Urodzili się tu: Maria Katarzyna Gieysztor (1869-1948), polska działaczka społeczna, nauczycielka, 1901-09 na Suwalszczyźnie jedną z organizatorek Nadniemeńskiego Koła Ziemianek, od 1909 r. działaczka niepodległościowa w Warszawie, podczas I wojny światowej komendantką Oddziału Żeńskiego Polskiej Organizacji Wojskowej, po wojnie inicjatorka powstania i wieloletnia kierowniczka instytucji pomocy ociemniałym Latarnia, sekretarka redakcji „Wiadomości Statystycznych” Głównego Urzędu Statystycznego w Warszawie, podczas II wojny światowej członek Armii Krajowej, odznaczona Krzyżem Walecznych i Złotym Krzyżem Zasługi; Michał Gieysztor (1871-1954 Warszawa), polski podróżnik (Ocean Lodowaty, USA, Mandżuria-Chiny, Turkiestan, Turcja, Argentyna, Peru), major Wojska Polskiego, znawca zagadnień emigracyjnych, dyrektor turkiestańskich kopalń ozokerytowo-naftowych, do 1932 r. dyrektor kolonii polskiej w Montanii w Peru (wybrany przez Indian na honorowego „Curaca” – wodza), autor „Pamiętników” (Warszawa 1933) i prac związanych z emigracją.

SZATEJKI – Šateikiai, wieś w okręgu telszańskim, koło Płungian. Dziedzictwo Szwerynów, potem Sapiehów, które sprzedają je Broel-Platerom, którzy w 1776 r. wznoszą tu kościół. Nowy, neogotycki, murowany kościół ufundowany ponownie przez Platerów, został zbudowany w latach 1862-75 według projektu polskiego architekta, wychowanka Uniwersytetu Wileńskiego (uczeń prof. Karola Podczaszyńskiego) Tomasza Taszeckiego. Jest tu drewniany ogromny dwór Platerów. Ich groby i park otoczony łamanym kamieniem, w którym można jeszcze spotkać oryginalne nasadzenia. Wszystko zaniedbane opuszczone i trudno o dawna świetność tego miejsca. Na cmentarzu przykościelnym zachował się m.in. polski nagrobek Petroneli Platerowej z 1790 r., który jest najstarszym zachowanym polskim nagrobkiem na Żmudzi. Urodził się tu Antoni Plater (1750-1832), hrabia, przyjaciel Tadeusza Czackiego, starosta giełdziański, poseł na sejm 1776 r. w Warszawie, prezes Izby Sądowej Cywilnej Wołyńskiej, dobroczyńca kolegium pijarów w Dąbrowicy na Polesiu Wołyńskim, odznaczony orderami Św. Stanisława i Orła Białego.

SZATY – Šėta, miasteczko w okręgu kowieńskim, koło Kiejdan. Pierwszy kościół katolicki wznieśli tu w 1492 roku Pietkiewicze i Koncewicze, odbudowany po pożarze w 1799 roku przez księdza Chrzczonowicza; kościół ten on XVI do połowy XVIII był zborem polskich kalwinów. Na cmentarzu kaplica p.w. błogosławionego Bogumiła, arcybiskupa gnieźnieńskiego w XII wieku. Król Stanisław August Poniatowski nadał miasteczu w 1785 roku przywilej na jarmarki. Dobra tutejsze należały do Montwiłłów. Podczas Powstania Styczniowego 1863 teren działalności partyzanckiej Zygmunta Sierakowskiego. Polski ziemianin, bankier, działacz społeczny i filantrop z Wilna oraz od 1907 r. poseł do rosyjskiej Dumy Państwowej Józef Montwiłł (zm. 1911) założył tu Szkołę Tkacką „Biruta”. W roku szkolnym 1926/27 za zgodą rządu litewskiego ludowo-socjaldemokratycznego nastawionego lepiej do Polaków, otwarta została tu polska szkoła podstawowa, do której uczęszczało 101 dzieci. Zamknięta w następnym roku przez nacjonalistów litewskich, którzy doszli do władzy w wyniku zamachu stanu, dokonanego w grudniu 1926 r. Na cmentarzu jest dużo grobów polskich (m.in. Butkiewiczów, Dziewałtowskich, Gintowtów, Hoppenów, Montwiłłów, w tym Stanisława Montwiłła – właściciela Traszkun, Pietkiewiczów, Terasewiczów, Wieliczków) i z polskimi nazwiskami w pisowni litewskiej, co ma związek z dyskryminacyjnymi przepisami obowiązującymi na Litwie od 1923 r., które zabraniają przedstawicielom mniejszości narodowych nosić imiona i nazwiska w oryginalnej pisowni, jak np. polskiej. Decyzja ta na pierwszy rzut oka z wszystkich czyni Litwinów przez ukrywanie ich prawdziwego etnicznego pochodzenia. I o to chodziło rządowi litewskiemu. Koło Szat były folwarki mające razem 270 ha Stanisławowo i Przemysławowo (obie nazwy wybitnie polskie) należące do polskiej rodziny Gintowtów. Urodził się tu Wacław Pacewicz (1880-1945), ksiądz katolicki, pedagog, od 1907 r. proboszcz w Chotajewiczach k. Bobrujska i od 1912 r. dziekan kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Bobrujsku na Białorusi, po wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r. zamieszkał w Bydgoszczy, gdzie był kapelanem kresowian, którzy osiedlili się w Bydgoszczy po 1920 r., dyrektor gimnazjum żeńskiego i szkoły im. Curie-Skłodowskiej w Bydgoszczy, członek Akademii Papieskiej w Rzymie, od 1938 r. kanonik honorowy kościoła św. Marka w Rzymie, zamordowany w Bydgoszczy przez siepaczy komunistycznego Urzędu Bezpieczeństwa (UB) wiosną 1945 r.

SZAWKIANY – Šaukėnai, wieś w okręgu szawelskim, koło Kielm. Od XV w. rodu Szemiotów herbu Łabędź, którzy w 1497 r. ufundowali tu pierwszy kościół. W połowie XVIII w. Szawkiany stały się własnością Gorskich, którą były do 1940 r. Ostatnim właścicielem był Tomasz Gorski (1865-1940). W XVII w. Szakwiany były jednym z ośrodków polskiego kalwinizmu na Żmudzi. Dwór został wzniesina przez Szemiotów w XVIII w. Były w nim portrety rodzinne Gorskich. Główny ołtarz w tutejszym kościele stanowi marmurowy nagrobek Hipolita Gorskiego z polską inskrypcją. Kościołem filialnym tutejszej parafii był kościół św. Antoniego w Warpucianych, wzniesiony w 1792 r. przez Macieja Jeleńskiego. Na tutejszym cmentarzu stare polskie groby. Znalezione tu w XIX w. starożytne przedmioty znajdują się dzisiaj w Muzeum Archeologicznym w Warszawie.

SZESZOLE - Šešonys, miejscowość w okręgu kowieńskim, koło Koszedarów. Były to dobra stołowe katolickich biskupów wileńskich. Pierwszy kościół ufundował tu w1572 r. biskup wieleński Walerian Protasewicz, odnowił go we 1698 biskup Konstanty Kazimierz Brzozowski, a obecny ufundował w 1761 r. biskup Mikołaj Jan Zienkowicz. Podczas polskiego Powstania Styczniowego 1863 doszło tu 30 kwietnia do bitwy powstańców z wojskiem rosyjskim. 320 strzelców i kosynierów oddziału powstańczego „Kieżgajły” Hodoreńskiego biło się tu z 5 rotami rosyjskiej piechoty i sotnią kozaków płk. Kremera. Straty Rosjan wyniosły 100 zabitych i rannych, a powstańców 23 zabitych (w tym dowódca „Kieżgajło” i 19 rannych. W roku szkolnym 1926/27 za zgodą rządu litewskiego ludowo-socjaldemokratycznego nastawionego lepiej do Polaków, otwarta została tu polska szkoła podstawowa, do której uczęszczało 72 dzieci. Zamknięta w następnym roku przez nacjonalistów litewskich, którzy doszli do władzy w wyniku zamachu stanu, dokonanego w grudniu 1926 r.

SZETEJNIE - Šeteniai, wieś na Litwie, w okręgu kowieńskim, koło Kiejdan. Urodził się tu Czesław Miłosz (1911-2004 Kraków), polski poeta, prozaik, eseista, historyk literatury, tłumacz, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1980), profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley i Uniwersytetu Harvarda (oba w USA), członek Polskiej Akademii Umiejętności i Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. Pochowany w Krypcie Zasłużonych na Skałce w Krakowie. Jego książki zostały przetłumaczone na 44 języki. W Szetejniach zachował się dom rodzinny Miłosza.

SZKUDY - Skuodas, miasto na Litwie, położone w okręgu kłajpedzkim, 80 km od Kłajpedy i 2 km od granicy z Łotwą. Za zgodą króla Polski Zygmunta Augusta dobra tutejsze przeszły w 1568 r. w ręce Chodkiewiczów. Jan Hieronimowicz Chodkiewicz założył tu miasteczko, sprowadził doń Niemców i nazwał osadę Johannisbergiem, która się nie przyjęła. W 1614 r. ufundował kościół katolicki. Już w 1625 r. drogą wiana przeszło do Sapiehów. W 1645 król Władysław IV nadał osadzie prawa miejskie. W czasie potopu szwedzkiego 18 maja 1658 roku rotmistrz husarski Samuel Komorowski stoczył pod miastem nierozstrzygniętą bitwę z armią feldmarszałka Roberta Douglasa, który został zmuszony do rezygnacji z ataku na Żmudź. Miasto zostało skonfiskowane Sapiehom za udział w Powstaniu Listopadowym 1830-31. Zniszczone w czasie II wojny światowej. Kościół luterański fundacji Sapiehów z 1821 r. został zniszczony w 1944 roku. Dworek posapieżyński. Urodzili się tu: Aleksander Bryndza (1807-1863 Warszawa), ceniony adwokat i hipotekariusz w Siedlcach i od 1845 w Warszawie: obrońca przy senacie i rejent, podczas Powstania Listopadowego członek Komisji Sprawiedliwości Rządu Narodowego, wybitny cywilista; Lubomir Gadon (1831-1908 Kraków), ukończył studia humanistyczne na uniwersytecie w Dorpacie (dziś Estonia), uczestnik polskiego Powstania Styczniowego 1863 na Żmudzi – naczelnik Kowna, na emigracji we Francji bliski współpracownik księcia Adama Czartoryskiego, wykonawca ważnych misji dyplomatycznych, 1883-94 kierownik Biblioteki Polskiej w Paryżu, historyk Wielkiej Emigracji Polskiej, od 1894 w Krakowie opiekun zbiorów i archiwum Czartoryskich; Sykstus Lewkowicz (1775-1838 Kraków), lekarz-chirurg polskiej Legii Nadwiślańskiej w gwardii cesarza Napoleona I, od 1822 profesor chirurgii i akuszerii Uniwersytetu Krakowskiego.

SZŁOWIANY - Šlavėnai, wieś w okręgu ucieńskim, koło Oniksztów. Dawniej należały do Brzozowskich (zachował się dworek). Urodzili się tu: Stanisław Brzozowski (1869 – 1941 Kazachstan), inżynier chemik, absolwent Politechniki Raskiej (członek polskiej korporacji studenckiej Arkonia), dyrektor zakładów metalurgicznych w Orle (Rosja), po I wojnie światowej powrócił na Litwę gospodarzył na okrojonym przez Litwinów swoim majątku w Wodoklach i pomagał swemu krewniakowi Montwiłłowi w prowadzeniu polskiej drożdżowni i browaru w Poniewieżu, jeden z inicjatorów powołania polskiej korporacji studenckiej Lauda i żeńskiej Znicz na Uniwersytecie Kowieńskim, aresztowany w czerwcu 1941 r. przez NKWD i zesłany do Kazachstanu, gdzie zmarł oraz Antonina Ptaszycka (1888-1964 Warszawa), fizyk i pedagog, długoletnia nauczycielka fizyki w Gimnazjum Państwowym im. Narcyzy Żmichowskiej w Warszawie, 1930-39 kierowała w nim Ogniskiem Metodyki Fizyki, utworzonym przez Kuratoria Warszawskie i Łódzkie, 1929-31 wykładowca na Wyższym Studium Nauczycielskim, a po wojnie w Politechnice Warszawskiej, członek redakcji czasopism „Fizyka i Chemia” i „Fizyka w Szkole”, autorka podręczników szkolnych i 30 prac specjalistycznych.

SZUKLE – Šūkliai, wieś w okręgu mariampolskim, koło Kibart. Dobra tutejsze należały do dóbr stołowych królów polskich. Król Zygmunt III Waza nadał tutejszy przywilej Janowi Wiśniewskiemu i jego żonie Halinie Bańkowskiej. W XVII wieku dobra te należały do majątku Olwita, później należącego do rodziny Gawrońskich herbu Rola. Stanisław Gawroński (1860–1942, brat Wiktora – generała) był ostatnim właścicielem Szukli (majątek tutejszy miał 1115 mórg, w tym 683 morgi gruntów ornych). Kiedy w Rosji powołano po raz pierwszy parlament – Dumę, do jej wyższej izby – Rady Państwa wszedł 17 maja 1906 r. Stanisław Gawroński, jako jedyny Polak z guberni suwalskiej. Synem Stanisława był Jan Gawroński (1892 - 1983 Rzym), pisarz i dyplomata II Rzeczypospolitej – ambasador w Wiedniu, a wnukiem życzliwy Polsce i Polakom znany włoski polityk Jas Gawronski (ur. 1936), w 1993 r. odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej). Wincenty Gawroński w połowie XIX wieku wzniósł tu nowy pałac. W ciągu stu lat jego użytkowania Gawrońscy zgromadzili w nim potężną kolekcję dzieł sztuki oraz imponującą bibliotekę liczącą ponad 8 tysięcy woluminów. Wśród nich były rękopisy i starodruki, jak np. akt nadania Pojezior przez króla Kazimierza Jagiellończyka Michałowi Glińskiemu, księga rachunków domowych królowej Anny Jagiellonki, część archiwum klasztoru cystersów w Lądzie (Wielkopolsk) wiele edycji Biblii, w tym polskie jej wydania: Jakuba Wujka, Szymona Budnego i Radziwiłłowska. Na ścianach wisiały obrazy, w tym pędzla: Davida Teniersa, Jacoba (?) Ruisadela, Caspara Netschera i innych, portrety członków rodziny autorstwa Jana Chrzciciela Lampiego (starszego). Wisiały również obrazy polskich malarzy, m.in. Józefa Brandta (Powrót Napoleona spod Moskwy), Juliusza Kossaka (Wesele krakowskie), Juliana Fałata, kolekcje sztychów Jeremiasza Falcka i Wilhelma Hondiusa. Był tu również cenna kolekcja polskich pasów słuckich. Szukle zostały zbombardowane i spalone wraz z prawie całą zawartością w czasie I wojny światowej. Około 1893 r. żona Stanisława Gawrońskiego Helena Lubomirska uzyskała zgodę władz carskich na uruchomienie ochronki dla dzieci we dworze. Ochronka ta była de facto tajną polską szkołą. W ramach antypolskiej reformy rolnej rząd litewski w 1922 r. rozparcelował Szukle, pozostawiając przy dworze zaledwie 80 ha ziemi. Ziemia majątkowa przeszła w ręce litewskie (R. Aftanazy). Rząd litewski zmieniał także starodawną nazwę wsi - z Szukli na Šūkliai.

SZWEKSZNIE – Švėkšna, miasteczko w okręgu kłajpadzkim, koło Szyłokarczmy. Majątek tutejszy należał do Michała Kieżgajły, od XVII w. do Grothusów (pochodzili z Niemiec – z Westfalii, od XVI w. mieszkali w Inflantach i na Żmudzi, gdzie skoligacili się z polskimi rodami i ulegli polonizacji), a od XVIII w. do Platerów. Zachował się tu klasycystyczny pałac Platerów. Ostatnim właścicielem tutejszego majątku, bardzo okrojonego przez antypolską litewską reformę rolną w 1923 r. był hrabia Jerzy Felicjan Broel-Plater (1875-1943 Syktywkar), aresztowany przez NKWD i zesłany w głąb Rosji, gdzie zmarł. W pałacu zgromadzono liczne pamiątki oraz portrety rodzinne, w bibliotece było archiwum rodzinne oraz książki polskie i francuskie; wszystko to przywłaszczyli sobie Litwini w 1940 r. Platerowie ofiarowali 50 000 rubli na budowę nowego, dużego neogotyckiego kościoła parafilnego w Szwekszniach (1900-05). Jest tu cmentarz ze starymi polskimi grobami, m.in. hrabiego Kazimierza Broel Platera (1802-1872), hrabiego Teodora Broel Platera (1836-1899) i hrabiego Jerzego Broel Platera, marszałka powiatu rosieńskiego; na osobnym grobowcu Platerów jest wmontowana przez Litwinów nowa tablica z nazwiskami Platerów po litewsku w nim pochowanych. Podczas polskiego Powstania Listopadowego 1830-31 sekretarz przy marszałku powiatu telszańskiego Onufry Jacewicz, który został dowódcą powstania powiatu telszewskiego, zebrał tu około 1600 piechoty i 600 jazdy, jednak słabo uzbrojonych. Powstańcy ci brali udział w kilku bitwach stoczonych z Rosjanami na Żmudzi. Urodził się tu Leon Jucewicz (1902–1983 Porto Alegre, Brazylia), jeden z czołowych polskich łyżwiarzy i lekkoatletów, olimpijczyk, w 1921 r. wicemistrz Polski w łyżwiarskim biegu na 1500 m, a w latach 1922 i 1924 wicemistrz Polski w łyżwiarskim wieloboju, jako lekkoatleta wicemistrz Polski w biegu na 1500 metrów (1922), uczestnik olimpiady zimowej w Chamonix (Francja) w 1924 r.: był pierwszym polskim sportowcem, który jako oficjalny reprezentant Polski stanął na starcie zawodów olimpijskich i dlatego uważany jest za pierwszego polskiego olimpijczyka (w wieloboju zajął 8 miejsce), w 1924 r. osiadł w Brazylii gdzie został działaczem społecznym wśród tamtejszej Polonii, założył szereg klubów sportowych, m.in. klub sportowy „Polonia” w Sao Paulo, największą w Południowej Ameryce szkołę tenisową oraz tygodnik „Kurier Polski”, którego był redaktorem i wydawcą, należał do czołowych brazylijskich działaczy sportowych, korespondent polskiej prasy sportowej („Sportowiec”, „Przegląd Sportowy”), swoje trofea sportowe przekazał Muzeum Sportu w Warszawie.

SZYDŁOWO – dawniej Szydłów - Šiluva, miasteczko w okręgu kowieńskim, ok. 20 km. na północ od Rosieni. W okresie reformacji właściciel Szydłowa Melchior Zawisza w 1532 przeszedł na kalwinizm oraz katolicki proboszcz szydłowiecki ks. Hołubko jak również prawie cała okoliczna szlachta. Melchior Zawisza zbudował tu zbór, który należał do największych na Litwie (jeszcze w 1704 na początku XVII w. miał 500 audytorów-parafian); kalwini przejęli opuszczony kościół katolicki. Nowa, od 1591 roku, właścicielka Szydłowa Zofia Wnuczkowa w 1592 roku bogato uposażyła zbór, przy którym założyła szkółkę, w której obok języka polskiego był obowiązkowo wykładany język ruski, ale nie litewski. W 1669 roku po kosztownym procesie miasto przeszło na własność Billewiczów, którzy zboru nie zlikwidowali, ale nie interesowali się nim. W 1704 roku było tu jeszcze 500 słuchaczy, a patronat sprawował Puttkamer, lecz w 1754 r. zbór stał się filią zboru w Kiejdanach i nabożeństwa odbywały się tylko czasami i niebawem został zamknięty. Nowy kościół katolicki został w 1651 roku poświęcony przez biskupa Piotra Parczewskiego. W Szydłowie w 1608 roku odnotowano pierwsze w Rzeczypospolitej i Europie objawienie Matki Boskiej, która ukazała się dzieciom pasącym owce. Znajduje się tu obecnie największe litewskie sanktuarium maryjne (Ostra Brama w Wilnie była zawsze i jest nadal głównie polskim sanktuarium maryjnym). Sanktuarium to do XX w. miało charakter także polski, gdyż Szydłowo do 1925 roku należało do struktur administracyjnych Kościoła polskiego, byli tu polscy księża i polskie nabożeństwa, przybywali tu pielgrzymi polscy, składali wotywa polskie) i przez to miasto nazywane było Żmudzką Częstochową, a po „rozwodzie” Litwy z Polską, dokonanym przez nacjonalistów litewskich po I wojnie światowej, obecnie określane jest jako Żmudzkie Lourdes. Jest tu barokowy kościół, od 1976 roku bazylika, pw. Narodzenia NMP z lat 1760-86 z obrazem MB Szydłowskiej z Dzieciątkiem, koronowanym 8 października 1786 roku, na mocy postanowienia papieża Piusa VI, przez biskupa żmudzkiego Stefana Jana Giedrojcia; asystował w koronacji obrazu pochodzący spod Grodna polski dominikanin, od 1782 roku biskup pomocniczy żmudzki Antonin Pobóg Malinowski, przedtem nadworny teolog króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, a w 1791 roku proboszcz parafii NMP w Warszawie; W uroczystościach uczestniczyły tłumy wiernych (około 30 tys. osób), 5 wojewodów, kilkunastu senatorów, ogromne rzesze szlachty przybyłej z Litwy, Polski, Prus. Na cześć Najświętszej Maryi Panny stworzono naonczas mnóstwo pieśni ("śpiewów") - po polsku i litewsku, namalowano mnóstwo obrazów, napisano mnóstwo książeczek o treści religijnej. Jedną z takich pieśni ("śpiewów") powstałych w tamtych (?), a może późniejszych czasach, doskonale pamięta Wanda z Dowgwiłłów Juchniewiczowa, Polka ciągle mieszkające w pobliskim Krakinowie jako Polka. Wzruszający to tekst, "z epoki..." (M. in. wzmiankuje się w nim o kaplicy drewnianej zbudowanej z desek sosnowych, wspomina figurę Matki Bożej w drewnie wyrzeźbionej). Na pamiątkę tej uroczystości wylitografowano pamiątkowy wizerunek MB Szydłowskiej z odpowiednim podpisem po polsku. Wewnętrzna dekoracja kościoła, stworzona przez utalentowanego polskiego rzeźbiarza Tomasza Podgajskiego, zachowała się bez znaczących zmian; na miejscu objawienia zbudowana została w latach 1912-24 majestatyczna neogotycka kaplica, o wysokości 40 metrów, zaprojektowana przez znanego polskiego architekta i rzeźbiarza Antoniego Wiwulskiego, autora pomnika Trzech Krzyży w Wilnie i pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie; w murze - ogrodzeniu opasującym kaplicę widnieją polskie epitafia: "Cieniom Jerzego i Teresy Kontrymów rodziców Gabryela i Urszuli Kontrymówny, Rok 1833", dalej - "Grób rodziny Strawińskich" i in., a na cmentarzu w znakomitym stanie zachowały się pomniki polskie z początków XIX i XX wieków: "Kunegunda Piłsudzka1 Billewiczowa - zm. 18 grudnia 1877 r." "Tekla Billewiczowa z Tynjatowiczów, zm. w 1802 r.", "Anna Tejszerska z domu Raczkiejczówna, zm. w 1915 r. z powodu wojny". "Urszula i Józef Czachowiczowie zm. w 1915, 1917 r.r.", "Kunegunda Stańska zm. w 1883 r." i in. Na cmentarzu jest także dużo nowszych grobów polskich z polskimi nazwiskami w pisowni litewskiej, co ma związek z dyskryminacyjnymi przepisami obowiązującymi na Litwie od 1923 r., które zabraniają przedstawicielom mniejszości narodowych nosić imiona i nazwiska w oryginalnej pisowni, jak np. polskiej. Decyzja ta na pierwszy rzut oka z wszystkich czyni Litwinów przez ukrywanie ich prawdziwego etnicznego pochodzenia. I o to chodziło rządowi litewskiemu. Na terenie kompleksu znajduje się pomnik polskiego papieża Jana Pawła II, który nawiedził sanktuarium maryjne w Szydłowie 7 września 1993 roku podczas swej wizyty do krajów bałtyckich; w 2003 roku otwarto tu specjalnie zbudowane centrum formacji duchowej – Dom Jana Pawła II. Ignacy Buszyński wydał po polsku w Wilnie w 1859 roku broszurę pt. „Opisanie historyczne kościoła szydłowskiego”, a rok później w warszawskim „Tygodniku Ilustrowanym” (t. III, 1860) opis Szydłowca z widokiem kościoła. Na miejscowym cmentarzu zachowały się stare groby polskich ziemian. Zmarł tu Kazimierz Kontrym (1772-1836), polski pisarz, publicysta i działacz polityczny, współzałożyciel Towarzystwa Szubrawców w Wilnie, uczestnik powstania kościuszkowskiego 1794 i członek władz Powstania Listopadowego 1830-31 na Litwie. Urodził się tu Józef Oleszkiewicz (1777-1830), polski malarz, tworzył obrazy historyczne, religijne, mitologiczne oraz portrety, związany najpierw w Wilnie a następnie z Petersburgiem (od 1810), gdzie malował m.in. portrety rodziny carskiej, od 1812 roku członek tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych i wielki mistrz loży Orzeł Biały w Petersburgu; przez Adama Mickiewicza (spotkał się z Oleszkiewiczem w 1824 r.) i Polaków przebywających w Petersburgu był uważany za postać niezwykłą i pełną cnót, co znajduje odzwierciedlenie w „Ustępie” III części „Dziadów” Mickiewicza; szereg jego obrazów znajduje się w muzeach w Polsce, m.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie, Muzeum Narodowym w Krakowie i pałacach w Kozłówce i Otwocku Wielkim, a także w Petersburgu oraz w Wilnie i Lwowie (przejęte w łajdacki sposób przez Litwinów i Ukraińców w 1939-45 zbiory polskie). Zmarł tu Kazimierz Kontrym (1776-1836), polski pisarz, publicysta i działacz polityczny, jeden z najczynniejszych działaczy polskiego życia umysłowego w Wilnie 1 ćwierci XIX w., protektor i opiekun wileńskiej młodzieży akademickiej od Lelewela po Zana, inicjator i współzałożyciel Towarzystwa Szubrawców, redaktor czasopism polskich w Wilnie, m.in. „Dziennika Wileńskiego” (1815-18) i „Wiadomości Brukowych”, wypędzony przez Rosjan z Wilna w 1824 roku.
Najbliższe okolice Szydłowa są gęsto zasiane dawnymi polskimi dworami ((według danych statystycznych z 1862 r., naonczas w gminie było 38 dworów polskich), m.in.: Lidowiany (lit. Lyduvënai) - był tu dwór Chodkiewiczów, Radzimińskich, Szemiotów, Staniewiczów, Piłsudskich. Cytowiany (lit. Tytuvënai) - Hlebowiczów, Wołłowiczów, Radziwiłłów, Burbów, Przeciszewskich, Romerów. Tworzyła tu znana malarka polska Zofia Dembowska - Romerowa. Kielmy (lit. Kelmë) - od XVI w. do wybuchu II wojny światowej - rezydencja Grużewskich. Szlachta szydłowska słynęła w całym Wielkim Księstwie Litewskim z patriotyzmu polskiego, szczególnie w czasie powstań narodowych 1831 i 1863 r. Np. Wiktor Koreywa, Franciszek Billewicz byli przewodniczącymi sądu powiatowego w Rosieniach, Ignacy Buszyński, Hieronim Przeciszewski - marszałkami powiatu rosieńskiego. Ignacy Buszyński napisał dwa ważne dzieła: historię kościoła szydłowskiego oraz studium historyczno- statystyczne dawnego powiatu rosieńskiego ("Opisanie historyczno - statystyczne Powiatu Rossieńskiego"). Ze szlachty szydłowskiej wywodził się znany malarz, mistyk Józef Oleszkiewicz, przyjaciel Adama Mickiewicza.

Marian Kałuski
(203)

Wersja do druku

Pod tym artykułem nie ma jeszcze komentarzy... Dodaj własny!

20 Listopada 1815 roku
Ogłoszono akt wieczystej neutralności Szwajcarii.


20 Listopada 1945 roku
Rozpoczął pracę Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze.


Zobacz więcej